Edward IV Plantagenet-York (Gâtinais-Anjou) (urodzony w Rouen 28 kwietnia 1442 roku, zmarł w Westminsterze 9 kwietnia 1483 roku) herb

Syn Ryszarda Plantagenet (Gâtinais-Anjou), hrabiego Lincolnshire, Northamptonshire, Yorkshire, Wiltshire, Gloucestershire, namiestnika Francji, III księcia Yorku, hrabiego de March i Ulster, hrabiego de Cambridge, protektora Anglii, księcia Walii i hrabiego de Chester (Yorkist), księcia Kornwalii (Yorkist), Lorda namiestnika Irlandii, justice w Eyre południowym of the Trent, konetabla Anglii i Cecylii "Różą z zamku Raby" FitzMaldred Neville of Raby, córki Ralpha FitzMaldred Nevill of Raby, I hrabiego of Westmorland.

Hrabia de March i książę Yorku od 30 grudnia 1460 roku do 4 marca 1461 roku. Król Anglii, tytularny król Francji i senior Irlandii od 4 marca 1461 roku do 2 października 1470 roku i od 11 kwietnia 1471 roku do 9 kwietnia 1483 roku.

Tytulara: Z bożej łaski król Anglii i Francji, pan Irlandii.

1 maja 1464 roku w kapliczce w Northamptonshire poślubił Elżbietę Woodville [(de) Wydeville, Wydville, Widvile] (urodzona w Grafton Regis (Northamptonshire) około 1437 roku, zmarła w Opactwie Bermondsey z 7 na 8 czerwca 1492 roku), córkę Richarda Woodville'a, barona Rivers, I hrabiego Rivers, Lorda Strażnika Pięciu Portów, Lorda Wielkiego Skarbnika Anglii i Jakobiny Limburg-Luksemburskiej, córki Piotra Limburg-Luksemburskg, hrabiego de Saint-Pol.

Edward urodził się w 1442 roku w Rouen we Francji, w czasie gdy jego ojciec był namiestnikiem angielskich posiadłości na kontynencie. Niewiele wiemy o jego dzieciństwie. Pod koniec lat pięćdziesiątych XV wieku Edward został mianowany hrabią Marchii i brał udział w walkach ojca z Lancasterami - stronnikami królowej Małgorzaty Andegaweńskiej i jej męża, chorego na umyśle Henryka VI. Po klęsce ojca pod Ludford Bridge w 1459 roku Edward musiał uciekać do Calais, razem z dwoma czołowymi stronnikami jego ojca - Richardem Neville'em, V hrabią Salisbury i Richardem Neville'em, XVI hrabią Warwick, który w późniejszych latach miał dosłużyć się przydomka "Twórcy królów" (Kingsmaker). W roku 1460 wrócił do Anglii razem z Neville'ami. 10 lipca w bitwie pod Northampton wzięto do niewoli króla Henryka. Jednak karta wojny odwróciła się raz jeszcze i 30 grudnia książę Yorku zginął w bitwie ze stronnikami królowej pod Wakefield. Edward został nowym księciem Yorku i zgłosił pretensje do tronu Anglii.

Po sukcesie pod Wakefield królowa Małgorzata udała się na północ, do Szkocji i przekonała regentkę, królową-wdowę Marię z Geldrii do udzielenia stronnictwu Lancasterów zbrojnej pomocy. Armia szkocka zgromadziła się w Berwick i ruszyła na południe, jednak był to marsz dość powolny, gdyż Małgorzata nie miała czym zapłacić szkockim wojakom i mogła tylko obiecywać im wielkie bogactwa, jakie mogą zdobyć na południu Anglii. Szkoci w drodze dorabiali się na własną rękę plądrując przemierzane okolice. Sprawie lancasterskiej nie przysporzyło to zwolenników.

Tymczasem młody książę Yorku postanowił nie dopuścić do połączenia się armii szkockiej z marszerującą z Walii armią hrabiego Pembroke. 2 lutego 1461 roku pod Mortimer Cross Edward pokonał Pembroke'a, który ratował się ucieczką z pola bitwy. Jego ojciec, Owen Tudor, były kochanek królowej Katarzyny, matki Henryka VI, został stracony na pobojowisku.

Tymczasem Warwick, znajdujący się w Londynie, postanowił stawić czoła armii królowej. Zebrał dość sporą armię i wziął ze sobą króla Henryka. 22 lutego 1461 roku dał się jednak zaskoczyć pod St Albans i poniósł ciężką klęskę. Lancasterowie odbili króla Henryka VI, który podczas bitwy siedział pod drzewem i śpiewał. Jednak zwycięzcy nie wykorzystali swojego sukcesu i nie ruszyli na Londyn, zadowalając się spustoszeniem okolicy.

Tymczasem Edward połączył się z resztkami armii Warwicka i wkroczył do Londynu, czemu towarzyszył entuzjazm mieszkańców stolicy. 4 marca książę Yorku został ogłoszony królem Edwardem IV. Nowy król ruszył następnie przeciw wojskom lancasterskim, dowodzonym przez Henryka Beauforta, III księcia Somerset. W Niedzielę Palmową, 29 marca 1461 roku, w gęsto padającym śniegu Edward zaatakował Lancasterów pod Towton. Po pół godzinie było po wszystkim. Armia Lancasterów przestała istnieć, zginęli m.in. hrabia Northumberland, hrabia Wiltshire i baron Clifford, hrabia Devon został stracony na polu bitwy. Somerset, królowa i król uciekli do Szkocji. Edward był panem sytuacji.

Po powrocie do stolicy Edward koronował się na króla 28 czerwca 1461 roku. Jednak Lancasterowie nie zostali jeszcze doszczętnie rozbici. Następne 3 lata wojska królewskie zajmowały się zdobywaniem lancasterskich twierdz i zwalczaniem buntowniczych zapędów zwolenników obalonego monarchy. W 1464 roku brat Warwicka, John Neville, I markiz Montagu rozgromił armię lancasterską pod Hedgeley Moor (25 kwietnia) i Hexham (15 maja). W tych dwóch bitwach zginęli czołowi zwolennicy Lancasterów - książę Somerset i lord Ros. W 1465 roku do niewoli dostał się król Henryk VI, który został osadzony w Tower, w dość komfortowych warunkach.

Hrabia Warwick osadzając Edwarda na tronie spodziewał się, że Edward będzie "królem malowanym", zaś cała władza spocznie w ręku ambitnego hrabiego. Bardzo szybko okazało się, że Warwick przeliczył się w swoich rachubach. Edward rządził mądrze i energicznie. Szybko zaskarbił sobie popularność wśród ludu, nie przepadającego za butnym magnatem. Początkowo między królem a hrabią stosunki układały się poprawnie i Warwick miał prawo czuć się drugą osobą w kraju. To jednak było dla niego za mało.

Do pierwszego spięcia doszło w 1464 roku. Warwick planował ożenić Edwarda z księżniczką z królewskiego rodu. W 1464 roku na sesji Parlamentu poinformował króla o planach jego mariażu z księżniczką francuską. Ku zaskoczeniu zebranych król odparł, że takie małżeństwo nie wchodzi w grę, gdyż on sam jest już żonaty. Wybranką jego serca okazała się lady Elżbieta Woodville, wdowa po sir Johnie Greyu, VII baronie Ferres of Groby, córka awanturnika i karierowicza Richarda Woodville'a, z pochodzenia plebejusza. Warwick to małżeństwo uznał za swoją obrazę, a jego stosunki z królem stały się coraz chłodniejsze.

Wkrótce dwór królewski został zdominowany przez biednych, ale nieskończenie ambitnych krewniaków królowej. Taka sytuacja nie odpowiadała nie tylko Warwickowi, który czuł, że traci wpływy, ale także młodszemu bratu króla, Jerzemu, księciu Clarence, którzy wkrótce zaczęli spiskować przeciwko Edwardowi. Zyskali nawet poparcie króla Francji Ludwika XI, zainteresowanego, aby w królestwie Anglii było jak najwięcej zamieszania.

Po 1467 roku konflikt króla z Warwickiem zaostrzał się. Oprócz sprawy królewskiego małżeństwa doszły jeszcze różnice zdań w polityce zagranicznej. Warwick opowiadał się sojuszem z Francją, natomiast Edward wolał tradycyjny sojusz Anglii z księstwem Burgundii. Narastające nieporozumienia doprowadziły do wybuchu rebelii.

Wszystko zaczęło się w 1469 roku od rozruchów na północy wywołanych przez człowieka podającego się za niejakiego Robina z Redesdale (później okazało się, że był to jeden z oficerów Warwicka). Król ruszył na północ z niewielkimi siłami. Warwick i Clarence przekonali króla, że jest to mała rebelia i nie potrzeba wielkich sił do jej stłumienia. Król wyruszył więc z niewielką armią, natomiast dwaj spiskowcy rozpoczęli rozpowszechnianie pogłosek, jakoby Edward był nieślubnym dzieckiem. Prawowitym królem w tym momencie stawał się książę Clarence.

Tymczasem Edward po dotarciu na miejsce zorientował się, że jego siły nie wystarczą na stłumienie rebelii. Wezwał więc na pomoc oddziały Williama Herberta, I hrabiego Pembroke. Tymczasem Warwick i Clarence otwarcie opowiedzieli się za rebelią. Warwick zebrał siły i ruszył na północ. 26 lipca 1469 roku pod Edgecote Moor pokonał wojska królewskie. Pembroke został ścięty, zaś Edward trafił do niewoli i został uwięziony w zamku Middleham. Rivers został schwytany i ścięty. W Yorku miał się zebrać Parlament, który uznałby nieślubne pochodzenie Edwarda i wybrał księcia Clarence na króla.

Z tych planów nic nie wyszło. Najmłodszy brat króla, Ryszard, książę Gloucester i większość baronów dochowała wierności królowi. Gloucester zebrał armię i uwolnił króla. Warwick i Clarence zostali uznani za zdrajców i musieli uciekać z kraju. Udali się do Francji, gdzie Ludwik XI doprowadził do pogodzenia się Warwicka z królową Małgorzatą. Córka hrabiego Anna Neville została zaręczona z synem Małgorzaty Edwardem Westminsterem, księciem Walii. Jesienią 1470 roku Warwick ze stronnikami Lancasterów wylądował w Anglii.

W kraju Warwickowi udzielił poparcia jego brat, markiz Montagu, rozczarowany rządami Edwarda IV. Opuszczony przez większość stronników król wraz z księciem Gloucester uciekli do Burgundii. W październiku 1470 roku Warwick zdobył Londyn, zaś na tron Anglii wrócił Henryk VI. Tymczasem Edward przy poparciu Karola "Zuchwałego", księcia Burgundii w marcu 1471 roku wylądował w Holderness. Clarence, który zorientował się, że przy Warwicku również nie ma co liczyć na koronę poparł brata. Edward wkroczył do Londynu.

Do decydującego starcia doszło w mglisty dzień, 14 kwietnia 1471 roku pod Barnet. Dowodzący na prawym skrzydle armii Warwicka hrabia Oxford odniósł spory sukces zmuszając do ucieczki lewe skrzydło Yorków. Jednak powracające na pole bitwy hufce Oxforda zostały omyłkowo wzięte za wojska Edwarda i ostrzelane przez lancasterskie centrum. Armię Warwicka ogarnęła panika. Uderzenie wojsk Yorków doprowadziło do ostatecznej klęski przeciwnika. Oxford salwował się ucieczką, zaś Warwick i Montagu zginęli na polu bitwy. Ich nagie ciała położono na posadzce katedry Westminsterskiej, by unaocznić wszystkim kres domu Neville'ów.

Tymczasem, w dniu bitwy pod Barnet do Anglii przybyła królowa Małgorzata z synem Edwardem. Król, wraz z braćmi - Clarence'em i Gloucesterem, ruszył przeciwko nim. Do bitwy doszło 4 maja pod Tewkesbury. Główne uderzenie poszło na prawe skrzydło Lancasterów, którymi dowodził książę Somerset. Centrum i lewe skrzydło związane walką nie mogły mu pomóc. Wściekły, że nie udzielono mu pomocy Somerset podjechał z pretensjami do dowodzącego w centrum lorda Wenlocka. Po wymianie zdań Somerset rozpłatał czaszkę Wenlockowi. Na widok mordujących się wzajemnie wodzów armia lancasterska straciła ducha bojowego i poszła w rozsypkę. Młody Edward został doścignięty przez Clarence'a i zabity. Somerset trafił do niewoli i został ścięty. Uwięziono również królową Małgorzatę i jej synową Annę. 21 maja król Edward zdecydował się zabić Henryka VI. Dokonano tego w nocy, zaś publicznie ogłoszono śmierć z przyczyn naturalnych.

Po bitwie pod Tewkesbury w Anglii nareszcie zapanował spokój, który przetrwa do śmierci Edwarda. Jedynym zbrojnym działaniem podjętym w tym czasie była wyprawa do Francji w 1475 roku, jednak brak pomocy ze strony księcia Burgundii i spora suma pieniędzy ofiarowana przez Ludwika XI, skłoniły Edwarda do zawarcia pokoju w Picquigny, który dawał Edwardowi 75.000 koron od ręki i kolejne 50.000 co roku. Edward obiecał wrócić do Anglii i nie podnosić swoich pretensji do francuskiego tronu.

Pod koniec panowania Edwarda Anglia zdecydowała się poprzeć pretensje księcia Albany (młodszego brata króla Jakuba III) do szkockiego tronu. Działania księcia Gloucester w 1482 roku doprowadziły do zdobycia Edynburga i zawarcia korzystnego pokoju ze Szkocją, ale królem wciąż pozostał Jakub III.

Okres pokoju przyczynił się do odrodzenia się angielskiej gospodarki i wzrostu zamożności. Liczne przywileje ożywiły handel i życie miejskie. Za panowania Edwarda wydrukowano w Anglii pierwszą książkę (był to podręcznik do gry w szachy, wydrukowany przed Williama Caxtona i dedykowany księciu Clarence). Hojność i przystępność Edwarda przysparzały mu zwolenników.

Cieniem na to kładło się jednak rozpanoszenie się na dworze Woodville'ów, krewniaków królowej. Denerwowało to zwłaszcza przedstawicieli możnych rodów, którzy nie mogli ścierpieć łask wyświadczanych tym pazernym parweniuszom, którzy z biegiem lat wywierali coraz to większy wpływ na króla. Głównym ich wrogiem był książę Clarence, któremu, na własne nieszczęście, nie schodziła z pola widzenia wizja królewskiej korony. Po śmierci księcia Burgundii w 1477 roku pretendował do ręki jego jedynej córki i dziedziczki, Marii. Edward odmówił popierania kandydatury brata, co ten uznał za wynik działania Woodville'ów. Clarence wdał się w kolejne spiski i począł rozgłaszać, że małżeństwo Edwarda jest nielegalne (król podobno podczas ślubu z Elżbietą, był już żonaty z lady Eleonorą Talbot).

Książę został wkrótce schwytany i oskarżony o zdradę stanu. Prośby księcia Gloucester o łaskę dla brata nie dały rezultatu - Woodville'owie użyli całego swojego wpływu na Edwarda, aby ten utrzymał w mocy wyrok śmierci. 18 lutego 1478 roku Clarence został utopiony w beczce małmazji.

Edward był mężczyzną wysokim i przystojnym, uważanym za najprzystojniejszego mężczyznę swoich czasów. Zrozumiałe jest więc, że cieszył się wielkim powodzeniem wśród kobiet. Jego najsłynniejszą kochanką była Jane Shore. Edward folgował uciechom łoża z równym animuszem jak uciechom stołu - lubił dobrze zjeść i dobrze wypić, stąd liczne suto zakrapiane uczty i bale, jakie król wyprawiał w Westminsterze.

Taki tryb życia doprowadził do tego, że tusza Edwarda przybrała dość pokaźne rozmiary. Wiosną 1483 roku król nagle zapadł na zdrowiu. Zmarł 9 kwietnia wskutek obżarstwa, przepicia i nadmiernego folgowania sobie z kobietami. Podobno rękę do jego śmierci przyłożyła Jane Shore, która przy pomocy nadwornego medyka i za wiedzą królowej otruła Edwarda, ale nie ma na to żadnych dowodów.

Następcą króla został jego nieletni syn Edward V. Na regenta król wyznaczył swojego brata, księcia Gloucester.

W 1464 roku w małej kapliczce w Northamptonshire Edward poślubił wdowę Elżbietę Grey, z domu Woodville, córkę Richarda Woodville'a, późniejszego I hrabiego Rivers. Miał z nią 3 synów i 7 córek.

Oprócz dzieci z prawego łoża posiadał Edward IV dzieci z lady Eleonorą Talbot:

Edwarda de Wigmore.

Z Elizabeth Lucy:

Elżbietę Plantagenet, żona sir Thomasa Lumleya,

Artura Plantagenet, I wicehrabia Lisle.

Z nieznaną z imienia kobietą:

Grace Plantagenet, wiadomo o niej, że uczestniczyła w pogrzebie Elżbiety Woodville,

Maria Plantagenet, żona Henry'ego Harmana of Ellam,

nieznana z imienia córka, żona Johna Tucheta, VI barona Audley.


Żródła:

Edward IV York w "WikipediA"