Jan I "bez Ziemi" Plantagenet (Gâtinais-Anjou) (urodzony w pałacu Beaumont, Oksfordzie 24 grudnia 1167 roku, zmarł na zamku Newark, w Nottinghamshire 18 lub 19 października 1216 roku) herb

Syn Henryka II Plantagenet (Gâtinais-Anjou) króla Anglii, księcia Akwitanii, Gaskonii i hrabiego Andegawenii i Eleonora (Aliénor) Mérovingienne-Guilhemide-Ramnulfids z Poitiers-Poitou, córki Wilhelma VIII (X) "Świętego" Mérovingienne-Guilhemide-Ramnulfids z Poitiers-Poitou, księcia Akwitanii, hrabiego Poitou.

Hrabia Gloucester od 29 sierpnia 1189 roku do 1199 lub do 1200 roku, pan Irlandii od kwietnia 1185 roku do 19 października 1216 roku. Hrabia Mortain od 1189 roku do 1204 roku. Lord Anglii (Dominus Anglorum) od 8 kwietnia do 27 maja 1199 roku. Król Anglii od 27 maja 1199 roku do 6 kwietnia 1216 roku i księcia Akwitanii od 6 kwietnia 1199 roku do 18 października 1216 roku jako Jan I, książę Normandii, hrabia Maine i Poitou od 6 kwietnia 1199 roku do 1204 roku, hrabia Andegawenii od 3 kwietnia 1203 roku do 1204 roku.

Tytulara: Z bożej łaski król Anglii, pan Irlandii, książę Normandii i Akwitanii, hrabia Andegawenii.

29 sierpnia 1189 roku w Marlborough Castle poślubił (rozwiedziony w 1199 lub w 1200 roku) Avisę (Izabelą, Hawisą, Hadwisą, Joanną, Eleonorą) FitzRoberta (urodzona około 1170 roku, zmarła 14 października 1217 roku), córkę Williama FitzRoberta, II hrabiego Gloucester i Hawisy de Beaumont-le-Roger, córki Roberta II "Dzwonnika" de Beaumont-le-Roger, II hrabiego Leicester. 24 sierpnia 1200 roku poślubił w Bordeaux Izabelę Taillefer d'Angouleme (urodzona około 1187 roku, zmarła w Opactwo w Fontevraud 31 maja 1246 roku), córkę Aymera III Taillefera, hrabiego Angouleme i Alicji Robertyng-Capet-Courtenay, córki Piotra I Robertyng-Capet, hrabiego de Courtenay.

Jan I, bardziej znany jako "Jan bez Ziemi", był piątym synem angielskiego króla Henryka II i Eleonory Akwitańskiej. Jego przydomek związany był z brakiem nadania mu przez ojca określonego władztwa, które otrzymali za to wszyscy jego bracia.

Jeszcze jako dziecko został zaręczony z Alicją, córką hrabiego Sabaudii Humberta III "Błogosławionego". Dzięki temu małżeństwu Jan miał odziedziczyć hrabstwa Sabaudii, Maurienne, Piemontu oraz inne ziemie hrabiego Humberta. Wpływy Plantagenetów sięgnęłyby więc za Alpy. Król Henryk ze swej strony obiecał Janowi kilka zamków w Normandii, co spowodowało konflikt ze starszym synem Henryka, Godfrydem, który również miał ochotę na te zamki. Alicja przybyła na dwór Henryka, ale zmarła nim doszło do ślubu.

Podobno w swoim zamku w Winchesterze król Henryk miał malowidło przedstawiające orła atakowanego przez trzy jego pisklęta, podczas gdy czwarte stało z boku czekając na swoją szansę. Zapytany o sens tego malowidła król odpowiedział, że pisklęta to jego synowie, a to stojące z boku to jego najmłodszy syn, który później przyczyni mu więcej zgryzoty niż pozostała trójka.

Po osiągnięciu wieku dorosłego Jan wielokrotnie spiskował przeciwko swoim braciom, którzy w kolejce do tronu znajdowali się zdecydowanie przed nim. W w kwietniu 1185 roku, po porażce w sporze w 1184 roku z jednym ze swoich braci - Ryszardem I "Lwie Serce" o władzę w Akwitanii - Jan wyjechał do Irlandii, gdzie pomimo braku dobrych stosunków z jej mieszkańcami, objął nieformalnie władzę. Kiedy razem ze swoimi rycerzami przybył do Waterfordu na jego spotkanie wyszła irlandzka starszyzna. Gdy Jan i jego towarzysze zobaczyli gęste i długie brody Irlandczyków zaczęli się śmiać i szarpać za te brody. Irlandczycy uznali więc Jana za źle wychowane dziecko, z którego nic dobrego wyrosnąć nie może. Jan wybudował w Irlandii wiele zamków, które będą stanowić silne oparcie dla Anglików na wyspie. Irlandię opuścił w grudniu 1185 roku. Kiedy przebywał w Anglii dowiedział się o śmierci swojego starszego brata Godfryda. Jego szanse na tron angielski znacznie wzrosły i książę zdecydował się nie wracać do Irlandii. Następną ekspedycję na wyspę podejmie dopiero w 1210 roku.

W roku 1189 zmarł sędziwy król Henryk II Plantagenet, a na jego następcę wybrany został Ryszard. Jednak nowy król większą uwagę niż do spraw wewnętrznych przywiązywał do prowadzenia wojen i udziału w ruchu krucjatowym, któremu poniekąd poświęcił całe swoje życie. Jednocześnie zaniedbana pod jego rządami Anglia przeżywała ciężki okres kryzysu i stagnacji, ponieważ na potrzeby m.in. wypraw do Ziemi Świętej Ryszard nałożył na kraj niemal rujnująco wysokie podatki.

W tym czasie Jan, niezadowolony z faktu, iż pod nieobecność monarchy cała władza jest w rękach biskupa Williama Longchampa, nieustannie dążył do umocnienia swojej pozycji jako pretendenta do tronu. Jego chęć przejęcia władzy była tak wielka, że w momencie, kiedy Ryszard "Lwie Serce" dostał się niewoli cesarza Henryka VI, Jan zaoferował mu wysoką daninę (80 tys. marek), aby nakłonić go do niewypuszczania angielskiego króla. Cesarz jednak odmówił i niedługo potem Ryszard powrócił do Londynu, gdzie natychmiast przystąpił do uspokajania napiętej sytuacji wewnętrznej. Wobec swojego wiarołomnego brata nie wyciągnął jednak żadnych konsekwencji, darowując mu jego występek, oddając we władanie hrabstwo Gloucester oraz wyznaczając jako swojego prawowitego następcę.

Niektórzy historycy uważają, że Jan wcale nie chciał pozbawić brata tronu. Twierdzą też, że Jan wiele energii poświęcał na odbudowę kraju, zrujnowanego ogromnymi podatkami nałożonymi przez Ryszarda na wyprawę krzyżową. Historia o nieposłuszeństwie Jana pochodzi od późniejszych kronikarzy kościelnych, którzy nie wybaczyli Janowi odmowy przyłączenia się do czwartej krucjaty.

Podczas oblężenia zamku Châlus-Chabrol, należącego do niewiernego wicehrabiego Aimara V w roku 1199, król Ryszard I "Lwie Serce" został śmiertelnie raniony w szyję strzałą, którą przypadkowo wypuścił jeden z jego obrońców. Wieść o śmierci króla szybko dotarła do stolicy, gdzie niezwłocznie przystąpiono do przygotowania koronacji jego następcy, Jana I "bez Ziemi". Miała ona miejsce w katedrze Westminsterskiej w kwietniu roku 1199, ale nie spotkała się z ogólnym entuzjazmem społeczeństwa i możnych. Szczególnie niezadowolone z wyboru nowego króla były kontynentalne posiadłości Plantagenetów (Andegawenia, Maine i Poitou), które wypowiedziały nowemu władcy posłuszeństwo i obrały na swój tron popieranego przez Francję Artura, księcia Bretanii - nota bene bratanka Jana I. Po niedługim czasie udało się jednak królowi angielskiemu uzyskać poparcie większości baronów francuskich, którzy solidarnie złożyli mu hołd.

Początkowe jego sukcesy jednak okazały się nietrwałe i po wznowieniu działań wojennych przez nieprzychylnych Janowi, króla francuskiego Filipa Augusta i sprzymierzonego z nim wpływowego rodu Lusignanów, posiadłości angielskie na kontynencie zostały poważnie zagrożone. Ostatecznie w roku 1206 Jan I zmuszony został do podpisania z Francją pokoju, który niejako sankcjonował dotychczasowe jej zdobycze terytorialne.

Kolejnej klęski dyplomatycznej i militarnej król Jan "bez Ziemi" doznał w roku 1214, kiedy to chcąc wziąć odwet na Francji za doznane wcześniej zniewagi, wylądował na jej północnym wybrzeżu z pokaźną armią. Doszło wówczas (w lipcu cesarskie Ottona IV zostały rozgromione przez Filipa II. Oznaczało to dla Jana I koniec marzeń o zwycięskiej kampanii we Francji oraz poważne nadszarpnięcie jego prestiżu międzynarodowego. Porażka to wywołała także bunty wśród duchowieństwa, szlachty i mieszczaństwa angielskiego, które to domagały się uporządkowania sytuacji w pogrążonym w chaosie kraju. Pod wpływem buntowników król został zmuszony do wydania tzw. Wielkiej Karty Swobód, która poważnie ograniczyła jego kompetencje, stając się jednocześnie podstawą kształtowania się przyszłego parlamentaryzmu angielskiego. Pomimo swoich deklaracji, król nie zamierzał przestrzegać wydanych przez siebie przywilejów, co zaowocowało kolejną falą rozruchów określanych nawet mianem wojny domowej z baronami.

Jan "bez Ziemi" w międzyczasie poważnie podupadł na zdrowiu i w konsekwencji zmarł w październiku roku 1216 na zamku w Newark. Jego ciało spoczęło w krypcie katedry w Worcester, a jako ciekawostkę można dodać, iż pozostawił on po sobie tak negatywne wspomnienia, że już żaden z angielskich monarchów po nim nie nosił imienia Jan.

W czasie swojego panowania Jan popadł w konflikt z papieżem Innocentym III. Powodem sporu była obsada stolicy arcybiskupiej w Canterbury po śmierci arcybiskupa Huberta Waltera, który zmarł 13 lipca 1205 roku. Na temat osoby nominata doszło do sporu między królem i biskupami a kapitułą w Canterbury. Doszło to tego, że i król i kapituła wybrali swoich kandydatów. Kiedy obydwaj nominaci pojawili się w Rzymie, papież unieważnił ich nominacje i wybrał własnego kandydata, Stephena Langtona. Król Jan odmówił zaakceptowania Langtona jako arcybiskupa. Na tym stanowisku poparł go angielski kler i baronowie.

W lipcu 1207 roku Jan wygnał mnichów z Canterbury. W odpowiedzi papież nałożył interdykt na Królestwo Anglii. Król odpowiedział konfiskatą majątków kościelnych. Konflikt przeciągał się, a papież, obawiając się upadku wiary w Anglii, zezwolił w 1209 roku na odprawianie mszy przed kościołami. W listopadzie 1209 roku papież ekskomunikował króla Jana. W lutym 1213 roku papież zagroził Janowi pozbawieniem go korony, jeśli się nie podda. Król musiał się ugiąć i w 1213 roku, w obecności legatów papieskich w kościele templariuszy w Dover, król oddał swoje państwo w opiekę Boga i świętych Piotra i Pawła. Zobowiązywał się płacić również roczną daninę papieżowi w wysokości 1000 marek (700 z Anglii i 300 z Irlandii). Papież ze swej strony udzielił poparcia Janowi w konflikcie z baronami.

Na skutek niepowodzeń wojennych, wysokich podatków i nadużyć królewskich urzędników doszło do równoczesnego buntu duchownych, szlachty i miast. 10 czerwca 1215 roku kilku baronów połączyło siły i ruszyło na Londyn. Wymusili oni na królu podpisanie w Runnymede pod Windsorem 15 czerwca 1215 roku "Wielkiej Karty Swobód". Zapisy Karty gwarantowały miastom wolność handlu, duchownym prawo obsadzania biskupów. Król nie mógł podwyższać podatków bez porozumienia z radą królewską złożoną z baronów, biskupów i arcybiskupa oraz więzić nikogo bez wyroku sądowego. Złamanie przez króla któregoś z ustaleń uprawniało baronów do wypowiedzenia posłuszeństwa i nawoływania do powszechnego powstania. Uważa się, że "Wielka Karta" dała początek ustrojowi Anglii i przyczyniła się do powstania parlamentu. Ze swej strony baronowie złożyli przysięgę na wierność Janowi.

Rychło jednak okazało się, że Jan nie ma zamiaru przestrzegać postanowień Wielkiej Karty. Już latem 1215 roku doprowadziło to do wojny między królem a jego baronami. Konflikt ten szybko przekształcił się w konflikt dynastyczny, gdyż baronowie postanowili zdetronizować króla Jana, a na jego miejsce wybrali księcia Ludwika, następcę tronu Francji. W listopadzie 1215 roku Ludwik wysłał posiłki do Anglii, sam przybył wiosną 1216 roku i ruszył za królem Janem, który znajdował się w Kencie. Marsz był jednak powolny, gdyż inwazja francuska spotkała się z nieprzychylnym odzewem ze strony papieża, który był seniorem króla Anglii.

Do Kentu wojska Ludwika dotarły 21 maja 1216 roku. Król Jan nie zdecydował się na bitwę i uciekł do Winchesteru. Ludwik uzyskał wolną drogę do Londynu. Do stolicy Anglii wkroczył bez walki i w katedrze św. Pawła został okrzyknięty królem. Wielu baronów złożyło mu hołd, wśród nich był również król Szkocji Aleksander II. Ludwik rychło ponowił pościg za Janem. 14 czerwca zdobył Winchester. Następnie ruszył oblegać główny port na kanale La Manche, Dover. Trwające od 19 lipca do 14 października oblężenie nie przyniosło rezultatów i Ludwik wycofał się do Londynu.

Tymczasem wojska króla Jana oblegały Rochester, który kilka lat wcześniej został na rozkaz Jana mocniej ufortyfikowany. Oblężenie przeciągało się więc w nieskończoność. Tymczasem stan zdrowia króla pogarszał się. Zmarł on 18 lub 19 października 1216 roku w zamku w Newark. Jako przyczynę jego śmierci podaje się głównie dyzenterię, wypicie zbyt dużej ilości młodego brzoskwiniowego wina lub nawet otrucie. Dokonać miał tego mnich ze Swineshead. Król posilając się w tym mieście zapytał o cenę chleba. Mnich podał mu astronomiczną kwotę. Król się zdenerwował i powiedział, że jeśli przeżyje jeszcze pół roku funt chleba będzie kosztował funt srebra. Wówczas zakonnik, uzyskawszy wpierw rozgrzeszenie od księdza, który poparł jego plany, zebrał w ogrodzie jad z ropuchy i podał królowi do wina.

Król Jan został pochowany w katedrze w Worcester. Pozostawił po sobie tak złą pamięć, że nigdy już nie dawano następcom tronu imienia Jan.

W 1189 roku Jan poślubił Avisę, córkę i dziedziczkę hrabiego Gloucester (w historii nadawano jej także imiona Izabela, Joanna i Eleanora). Mieli dwoje dzieci, jednak Jan anulował to małżeństwo na krótko przed lub po tym jak zasiadł na tronie, około 1199 roku lub 1200 roku. Po śmierci swojej pierwszej żony, Jan poślubił w Bordeaux Izabelę d'Angouleme, z którą miał dwóch synów i trzy córki:

Henryk III, król Anglii,

Ryszard z Kornwalii, antykról Niemiec, był 3-krotnie żonaty,

Joanna Angielska, w 1221 roku poślubiła Aleksandra II - króla Szkocji,

Izabela Angielska, w 1235 roku poślubiła Fryderyka II - cesarza niemieckiego,

Eleonora Angielska, w 1224 roku poślubiła Wilhelma Pembroke'a, a w 1239 roku Szymona V de Montfort - hrabiego Leicester.

Jan miał również kilkanaścioro dzieci ze związków pozamałżeńskich:

Joanna, żona Llywelyna "Wielkiego", władcy Walii,

Richard Fitz Roy,

Oliver Fitz Roy, brał udział w V krucjacie, z której nie powrócił,

Geoffrey Fitz Roy, zginął w 1205 roku podczas wyprawy do Poitou,

John Fitz Roy,

Henry Fitz Roy zmarł w 1245 roku,

Osbert Gifford, senior Oxfordshire, Norfolk, Sussex i Suffolk, zmarł po 1216 roku,

Eudes Fitz Roy, brał udział w wyprawie Ryszarda z Kornwalii do Ziemi Świętej i tam zmarł w 1241 roku,

Bartholomew Fitz Roy,

Maud Fitz Roy, opatka w Barking, zmarła w 1252 roku,

Isabel Fitz Roy, żona Richarda Fitz Ivesa,

Philip Fitz Roy, zmarł po 1263 roku.


Żródła:

Jan bez Ziemi w "Wypracowania24.pl"


Jan bez Ziemi w "Wikipedii"


Jean Sans Terre, roi d' Angleterre w "Geneall" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk


John Lackland von England w "Worldhistory" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk