Ryszard I "Lwie Serce" Plantagenet (Gâtinais-Anjou) (urodzony w Beaumont Palace, Oxford 8 września 1157 roku, zmarł od ran otrzymanych podczas oblężenia Châlus 6 kwietnia 1199 roku) herb

Syn Henryka II Plantagenet (Gâtinais-Anjou) króla Anglii, księcia Akwitanii, Gaskonii i hrabiego Andegawenii i Eleonora (Aliénor) Mérovingienne-Guilhemide-Ramnulfids z Poitiers-Poitou, córki Wilhelma VIII (X) "Świętego" Mérovingienne-Guilhemide-Ramnulfids z Poitiers-Poitou, księcia Akwitanii, hrabiego Poitou.

Książę Akwitanii od 1172 roku do 1184 roku i od 20 lipca 1189 roku do 6 kwietnia 1199 roku, król angielski od 6 lipca 1189 roku do 12 sierpnia 1189 roku, książę Normandii oraz hrabia Andegawenii od 20 lipca 1189 roku do 6 kwietnia 1199 roku, koronowany 3 września 1189 roku, król Anglii od 12 sierpnia 1189 roku do 6 kwietnia 1199 roku.

Tytulara: Z bożej łaski król Anglii, pan Irlandii, książę Normandii i Akwitanii, hrabia Andegawenii.

Poślubił w Lemesos (Limassol), na Cyprze 12 maja 1191 roku Berengarię Sánchez Jiménez (Ximenes) (urodzona w Pamplona między 1165 a 1170 rokiem, zmarła w Espans Abbey, nr Le Mans 23 grudnia 1230 roku), córkę Sancha VI Garcés "Mądrego" Jiménez, króla Nawarry i Sanchy (Beatrice) Robertyng-Bourgogne-de Mâcon Kastylijskiej, córki Alfonsa VII "Imperatora" Robertyng-Bourgogne-de Mâcon, króla Kastylii i Leónu.

Postać króla Ryszarda Lwie Serce kojarzy jako wielkiego wojownika, którego pamięta się ze względu na odwagę i szlachetność. Do powstania takiego mitu przyczyniły się romantyczne wyobrażenia na temat średniowiecza i walk chrześcijan z "niewiernymi" o Ziemię Świętą.

Nie każdy jednak wie, że w rzeczywistości - choć oczywiście przekonanie o odwadze Ryszarda jest słuszne - w jego życiu były także ciemniejsze karty, a sama śmierć z pewnością do bohaterskich nie należała.

Trzeci syn Henryka II Plantageneta i Eleonory Akwitańskiej, buntownik, który wraz z braćmi wystąpił przeciwko ojcu, długo czekał, nim wreszcie w 1189 roku zasiadł na tronie Imperium Andegaweńskiego, obejmującego tereny Anglii, Normandii, Akwitanii, Andegawenii, Bretanii, Maine i Turenii.

Choć był władcą Anglii, w swym królestwie spędził niewiele czasu - w sumie zaledwie pół roku na dziesięć lat panowania - a pod jego nieobecność decyzje podejmowała matka, Eleonora Akwitańska. Podobno nie przepadał za Anglią, z uwagi na klimat i język (angielskiego nigdy nie się nauczył), jednak była mu potrzebna jako zaplecze finansowe prowadzonych wypraw za granicą i źródło prestiżu: ostatecznie tytuł króla Anglii brzmi lepiej niż księcia Akwitanii. Niemniej podobno zdarzyło mu się oznajmić, że "chętnie sprzedałby Londyn, gdyby tylko znalazł się kupiec".

Trudno powiedzieć, jakie były stosunki między Eleonorą a Ryszardem w okresie jego dzieciństwa. Kolejne lata mijały królowej Eleonorze na utrzymywaniu swego statusu niezależnej i wpływającej na politykę władczyni, przy jednoczesnym spełnianiu obowiązków małżeńskich, czyli głównie płodzeniu kolejnych dzieci będących dla Henryka rękojmiami pewności kolejno zawieranych sojuszy. Zadanie to było trudne, gdyż Henryk za punkt honoru przyjął nagięcie królowej do swej woli. Wydaje się, że to właśnie postawa Henryka przyczyniła się do awansowania Ryszarda na faworyta Eleonory. Być może coraz mniej szanowana przez Henryka władczyni przelała wszystkie swoje uczucia na jedynego syna, który w jej mniemaniu miał najlepsze predyspozycje do pełnienia władzy po mężu. Widoczne było to szczególnie, gdy w roku 1166 król Henryk nakazał baronom z Poitou i Akwitanii złożyć przysięgę wierności Henrykowi Młodszemu jako nominalnemu diukowi Akwitanii. Odsunięcie Ryszarda na boczny tor w sukcesji rozwścieczyło Eleonorę. W tym samym roku spędziła Boże Narodzenie z Ryszardem i innymi swoimi dziećmi, m.in. córką Matyldą, ale już bez syna Henryka. W międzyczasie powiła ostatnie swoje dziecko, Jana. Liczyła, że może narodziny najmłodszego syn ociepli kontakty między nią a Henrykiem, ten zaś zacznie z powrotem liczyć się z jej zdaniem. Król dalej jednak upierał się przy nominacji Henryka "Młodszego". Wściekła Eleonora już na samym początku zraziła się zatem do swego syna Jana i wydaje się, że wszystkie matczyne i polityczne aspiracje przelała na Ryszarda.

Nastoletni Ryszard stał się ulubieńcem królowej m.in. dzięki temu, że bardzo przypominał swego ojca z czasów jego własnej młodości. Wysoki, krzepki, o postawie wojownika, uwielbiał walczyć, zaś w wolnych chwilach oddawał się muzyce i poezji - podobnie jak ukochany ojciec Eleonory, Wilhelm IX. Ulubiony syn Eleonory był ponadto szczodry, ale niestety cechowała go chorobliwa żądza złota, która w przyszłości miała mu przynieść zgubę. Tymczasem jednak życie na dworze w Poitou było na tyle radosne, że Ryszard, dopóki w 1189 roku nie został królem Anglii, wolał tytułować się hrabią Poitou niż księciem Akwitanii. Dwór matki był dla niego prawdziwym domem.

Najbardziej liczyła na wsparcie Ryszarda, który jednak nie był przekonany do buntu ze względu na antypatię, jaką żywił do Henryka. W końcu jednak namowy matki dały upragniony skutek, a trzech synów Henryka zawiązało sojusz celem obalenia znienawidzonego ojca. Bunt upadł w roku 1174, jednak do kolejnych wystąpień przeciwko ojcu miało dojść znowu około 1183. I tym razem rebelia szybko upadł ze względu na śmierć Henryka. Krnąbrni i wyrodni synowie nie ponieśli jednak srogich kar, w przeciwieństwie do Eleonory. Jako wyrodna żona, która nakłoniła ponadto synów do zdrady, naraziła się na krytykę całego chrześcijańskiego świata. Czemu Eleonora to uczyniła? Na pewno rolę odgrywały tu kwestie polityczne, które w przypadku Eleonory miały też wymiar osobisty. Królowa chciała bowiem zemścić się na mężu, może nawet go upokorzyć przed synami i całą Europą. Liczyła też zapewne na uzyskanie niezależności dla jej synów. Wiedziała, że dopóki żyje Henryk, Ryszard nie miałby faktycznej władzy w Akwitanii. Nawet po uwięzieniu przez Henryka II Eleonora nie uległa żądaniom męża dotyczącym zrzeknięcia się przez nią tytułów. Liczyła ona, że prędzej czy później jej synowie, w tym ukochany Ryszard, znajdą sposób by przechytrzyć ojca.

Eleonora była więziona przez 15 lat w różnych miejscach, z których najbardziej znany jest zamek w Chinon. Przenoszona z miejsca na miejsce, aby uniemożliwić próby jej odbicia, została pozbawiona kontaktów z dziećmi, nawet wówczas, gdy była wypuszczana na specjalne okazje, takie jak Boże Narodzenie. Ocieplenie w stosunkach z Henrykiem nastało dopiero w 1183 r., kiedy królowa ponownie zaczęła uczestniczyć w rządzeniu państwem. W miedzy czasie jednak Henryk II robił wszystko, by zrazić Ryszarda do matki. W roku 1178 dorosły już, 22-letni Ryszard mógł zostać samodzielnym władcą Akwitanii. Do tego potrzebne było jednak zrzeknięcie się Eleonory z praw do tego tytułu. Doszło zatem na dworze Henryka II do spotkania matki z synem. Ten jednak już nie dbał o los matki a jedynie o jej tytuł. Elenora, będąca mistrzynią politycznych intryg i znającą prawidła wielkiej gry o władzę, doskonale rozumiała żądzę Ryszarda, niemniej jednak jego oschłość i w pewnym sensie zdrada bardzo mocno zabolała królową i prawie nie doprowadziła do załamania. Duma wzięła jednak górę nad emocjami i Eleonora, odzyskawszy hart ducha, nawet to wykorzystała na swoją korzyść. Przekazując tytuły Ryszardowi wynegocjowała lepsze warunki pobytu w swym więzieniu. Kilka lat później, w roku 1183, dowiedziała się o śmierci Henryka Młodszego. Ryszard zostawał zatem spadkobiercą angielskiego tronu. Eleonora znowu poczuła, że ma po co i dla kogo żyć. Lata 80. XII wieku przyniosły jej powiew wolności. Uwolniona z więzienia, chociaż nadal czujnie obserwowana, zaangażowała się w umocnienie pozycji Ryszarda. Wykorzystywała do tego podupadające zdrowie Henryka II, który stawał się coraz bardziej uległy.

Tymczasem narastał konflikt Ryszarda z ojcem i rodzeństwem. Najpierw książę odmówił płacenia daniny. Henryk II dał zatem pozwolenie na zaatakowanie Akwitanii swojemu najmłodszemu i ulubionemu synowi, Janowi. W 1187 roku Ryszard wszedł w porozumienie z Filipem Augustem i w listopadzie złożył mu hołd z Normandii i Andegawenii. Średniowieczni kronikarze przedstawiali ich relacje jako bardzo bliskie, niektórzy posuwali się nawet do uznawania ich za kochanków. W kronikach Ryszard jest oskarżany o uleganie "grzechowi Sodomy", identyfikowanemu z homoseksualizmem. Bez względu jednak na te doniesienie średniowiecznych kronikarzy, dzięki wsparciu Filipa Ryszardowi udało się niebawem pokonać ojca i urzeczywistnić sen swój i matki o zostaniu króla Anglii. Okazja nadarzył się, gdy w 1188 r. Henryk II postanowił nadać Akwitanię księciu Janowi. Ryszard nie mógł się na to zgodzić i dołączył do Filipa Augusta, który w 1189 r. zaatakował Normandię. Siły Henryka II zostały pokonane 4 lipca pod Ballans, a sam władca uciekł z Le Mans do Chinon, gdzie zmarł 6 lipca. 20 lipca Ryszard został oficjalnie księciem Normandii, a 3 września w Opactwie Westminsterskim koronowano go na króla Anglii. Pierwszym jego oficjalnym dekretem było całkowite uwolnienie matki od zarzutów zdrady. Czyżby Ryszard uczynił to z miłości czy z politycznego wyrachowania? Wydaje się, że politycznie gest ten nic nie znaczył. Musiało to być z zatem efektem synowskich uczuć wobec kobiety, która uczyniła go tym kim był.

Ryszard "Lwie Serce" nie miał się długo cieszyć koroną królewską. Jego panowanie miało trwać 10 lat, z których większość spędził na krucjacie, a część w niewoli cesarza Henryka VI. Przez cały ten czas jednak we władaniu krajem wspierała go królowa-matka Eleonora. To ona także negocjowała warunki jego uwolnienia z niewoli cesarskiej. To ona także wzięła na siebie brzemię władania państwem, gdy on zdobywał sławę w Ziemi Świętej.

W latach 1190-1192 był jednym z dowódców trzeciej wyprawy krzyżowej. Uwięziony w Austrii w czasie drogi powrotnej, następnie przekazany cesarzowi Henrykowi VI. Został uwolniony w 1194 roku. Zginął, walcząc z francuskim królem Filipem II Augustem o angielskie posiadłości we Francji.

Władca niezwykle kontrowersyjny, który swe królestwo traktował jako źródło dochodów na pokrycie kosztów swych wojen, który nigdy nie nauczył się angielskiego, a w kraju przebywał okazjonalnie. Legendę króla wspierał jego niezwykły przydomek, dzięki czemu historia jego panowania aż do XIX wieku przesłonięta była opowieściami z pogranicza baśni; wpleciono ją nawet w opowieści o Robinie z Locksley.

Ryszard urodził się w Beaumont Palace, w Oksfordzie, jednak zawsze uważał Francję za swój dom. Kiedy jego rodzice się poróżnili, pozostał pod opieką matki i od 1168 roku razem z nią był księciem Akwitanii, a od 1172 również księciem Poitiers. Ryszard został bardzo dobrze wykształcony - tworzył nawet poezję w języku francuskim oraz okcytańskim. Uchodził za przystojnego: miał blond włosy, niebieskie oczy, mierzył około 1,93 m wzrostu. Był również sławny dzięki swoim rycerskim wyczynom, odwadze i zdolnościom dowódczym. Baronów na podległych sobie terytoriach trzymał twardą ręką. Często spierał się z ojcem i spory te niejednokrotnie przeradzały się w otwarte rebelie.

W młodości zaręczono go z Alicją, hrabiną Vexin, córką pierwszego męża jego matki. Zaręczyny unieważnił, po tym jak został królem, za powód podał fakt, że jego narzeczona miała dziecko z jego ojcem. W 1191 roku, w kaplicy św. Jerzego w Limassol na Cyprze, ożenił się z Berengarią, córką króla Nawarry. Najprawdopodobniej jednak małżeństwo to nie zostało nigdy skonsumowane.

Ryszard pozostawił po sobie przynajmniej jedno nieślubne dziecko, syna Filipa.

W 1173 roku Ryszard dołączył do swoich braci - Henryka i Godfryda, księciem Bretanii, którzy wystąpili przeciw ojcu, według ich uznania ograniczającemu przywileje synów. Planowali zdetronizowanie ojca i pozostawienie tronu Młodemu Królowi jako jedynemu królowi Anglii. Henryk II w odpowiedzi zaatakował Akwitanię. W wieku 17 lat Ryszard jako ostatni z braci poddał się ojcu. W 1174 roku, po ostatecznym upadku buntu, Ryszard złożył nową przysięgę wierności swojemu ojcu, ale jego ambicje niejednokrotnie zderzały się z ambicjami ojca.

Jednym z powodów konfliktu była sprawa małżeństwa Ryszarda. Henryk i Eleonora chcieli go ożenić z przyrodnią siostrą króla Francji, Filipa II Augusta, Alicją. Ryszard, który był bliskim przyjacielem Filipa (aczkolwiek ten drugi traktował tę przyjaźń instrumentalnie i zapominał o niej, kiedy tylko mógł mieć z tego korzyści), odmówił. Wtedy Henryk II, który łakomym okiem patrzył na posag Alicji - hrabstwo Vexin, uczynił księżniczkę swoją metresą. To spowodowało, że planowane małżeństwo stało się już niemożliwe (było już takie w oczach Kościoła ze względu na bliskie pokrewieństwo Ryszarda i Alicji).

W 1179 roku Ryszard musiał stawić czoło rebelii baronów w Akwitanii, wywołanej jego srogimi rządami. Rebelianci poprosili o wsparcie braci Ryszarda, Henryka i Godfryda. Sytuacja Ryszarda była nie do pozazdroszczenia. Punkt zwrotny nastąpił wiosną 1179 roku w dolinie Charente. Znajdowała się tam twierdza Taillebourg, silnie ufortyfikowana, otoczona z trzech stron przepaścią, a od czwartej strony miastem i chroniona trzema pierścieniami murów. Wydawała się ona nie do zdobycia, jednak jej zajęcie zajęło Ryszardowi 2 dni. Po przybyciu pod warownię książę rozkazał wojsku plądrować okolicę. Mieszkańcy, którzy schronili się w zamku, zobaczyli to i zaatakowali ludzi Ryszarda. Wówczas zaatakował książę i wjechał do miasta przez otwartą bramę. Oprócz sławy wodza zajęcie twierdzy osłabiło ducha oporu wśród akwitańskich feudałów, którzy poddali się Ryszardowi.

Od 1180 roku narastał konflikt Ryszarda z ojcem i rodzeństwem. Najpierw książę Akwitanii odmówił płacenia daniny bratu - Henrykowi. Ojciec pozwolił więc swojemu najstarszemu synowi zaatakować Akwitanię. Do Henryka przyłączyła się większość baronów, ale Ryszard odparł atak. W 1183 roku Henryk zmarł, ale Henryk II dał pozwolenie na zaatakowanie Akwitanii swojemu najmłodszemu i ulubionemu synowi, Janowi. W 1187 roku Ryszard wszedł w porozumienie z Filipem Augustem i w listopadzie złożył mu hołd z Normandii i Andegawenii. Relacje Filipa i Ryszarda były bardzo bliskie. Kronikarze pisali, że jedli z jednej miski i spali tej samej nocy w jednym łożu oraz, że była między nimi wielka miłość. Niektórzy współcześni pisarze uznali więc, że Filip i Ryszard byli kochankami. W kronikach Ryszard jest oskarżany o uleganie "grzechowi Sodomy", powszechnie identyfikowanego z homoseksualizmem. Niektórzy twierdzą, że kochankiem Ryszarda był też jego szwagier Sancho VII, król Nawarry.

Niedługo po uroczystości hołdu na dwór Filipa Augusta dotarła wieść o klęsce armii Królestwa Jerozolimskiego na Rogach Hittinu i utracie Jerozolimy. Ryszard i wielu innych francuskich feudałów złożyło w Tours śluby krucjatowe.

W 1188 roku Henryk II postanowił nadać Akwitanię księciu Janowi. Ryszard nie mógł się na to zgodzić i dołączył do Filipa Augusta, który w 1189 roku zaatakował Normandię. Siły Henryka II zostały pokonane 4 lipca pod Ballans. Henryk uciekł z Le Mans do Chinon. Ścigał go Ryszard. Jeden z osłaniających ucieczkę króla rycerzy, William Marshal, zawrócił i zrzucił Ryszarda z konia, po czym odjechał nie chcąc dobijać księcia. Król dotarł do Chinon, gdzie zmarł 6 lipca. Roger z Hoveden twierdził, że kiedy Ryszard pojawił się przy zwłokach ojca, z nosa Henryka pociekła krew, co znaczyło, że Ryszard był odpowiedzialny za jego śmierć. 20 lipca Ryszard został oficjalnie księciem Normandii, a 3 września w Westminsterze został koronowany na króla Anglii.

Podczas koronacji Ryszard zakazał wstępu na uroczystości ludności żydowskiej, ale kilku przedstawicieli żydowskiej społeczności przybyło złożyć królowi dary. Według Ralfa z Diceto, dworzanie Ryszarda pobili Żydów i wyrzucili ich z dworu. Kiedy wieść o tym dotarła do króla, kazał on zabić wszystkich Żydów w mieście. W Londynie rozpoczął się pogrom - Żydów bito na śmierć, rabowano i palono żywcem. Żydowskie domy zostały spalone, a ci co przeżyli pogrom zostali siłą ochrzczeni. Tymczasem Roger z Hoveden obarcza winą za zajścia fanatycznych mieszczan. Król miał ukarać prowodyrów zamieszek i pozwolić ochrzczonym Żydom wrócić do judaizmu. Arcybiskup Canterbury Baldwin z Exeter miał powiedzieć wówczas: Jeśli król nie jest człowiekiem Boga, prędzej będzie człowiekiem diabła, nawiązując do popularnego wówczas powiedzenia, że ród Andegawenów "wywodzi się od diabła i składa się z diabłów wcielonych". Pogromy ludności żydowskiej nie ustały - w marcu 1190 roku doszło do pogromu w Yorku.

Tymczasem Ryszarda pochłaniały sprawy związane z wyprawą krzyżową. Wyprawić miał się wspólnie z Filipem II Augustem. Ryszard rozpoczął tworzenie armii, na którą wydał większość pieniędzy zgromadzonych przez ojca. Podniósł też podatki i nawet zgodził się na to, aby król Szkocji Wilhelm I "Lew" zamienił zobowiązanie do militarnej pomocy Ryszardowi na zapłatę 10.000 marek w srebrze. To jednak wciąż było za mało. Ryszard uciekł się więc do sprzedaży urzędów i dóbr ziemskich, a nawet zmuszał urzędujących urzędników, aby płacili za swoje urzędy (Lord Kanclerz William Longchamp zapłacił 3.000 marek).

Ryszard wyznaczył też swoich przedstawicieli w kraju, którzy mieli go zastępować podczas jego nieobecności. W księstwie Normandii zastępował go tamtejszy seneszal William Fitz Ralph. W Andegawenii dotychczasowy seneszal, Stefan z Tours, został uwięziony za malwersacje. Jego miejsce zajął Payn de Rocheford. W Poitou Ryszarda zastępował seneszal Peter Bertin. W Gujennie królewskim zastępcą został Helie de La Celle. W Anglii regentami zostali Hugo, biskup Durham i William de Mandeville, III hrabia Essex. Essex wkrótce zmarł i jego miejsce zajął Kanclerz, William Longchamp. Królewski brat Jan był z tych rozwiązań wielce niezadowolony i zaczął spiskować przeciwko Longchampowi.

Historycy od dawna zarzucali Ryszardowi nikłe zainteresowanie Anglią i skupianie się na sprawach francuskich. Król wykorzystywał Anglię głównie jako zaplecze dla krucjaty i późniejszych wojen na kontynencie. Ryszard nie lubił swojego królestwa. Mawiał, że jest tam "zimno i ciągle pada". Pewnego razu stwierdził również, że sprzedałby Londyn, gdyby tylko znalazł się kupiec. Anglia była mu potrzebna tylko dlatego, że związany był z nią tytuł królewski, który pozwalał mu stawać na równi z innymi monarchami. Podobnie jak większość Plantagenetów przed XIV wieku nie widział potrzeby, aby nauczyć się języka angielskiego.

Ryszard prowadził wieloletnie walki poza granicami królestwa przede wszystkim podczas wyprawy krzyżowej - jego największym triumfem było zdobycie Akki w 1191 roku. Tymczasem w drodze powrotnej do Europy został aresztowany przez swych wrogów - księcia Leopolda i cesarza Henryka. Cały lud Anglii zbierał kosztowności na wykupienie Ryszarda z niewoli, co trwało ponad rok. Wreszcie w 1194 roku Ryszard - na krótko - pojawił się w Anglii, by znów wyruszyć na kolejne wyprawy na terenie Francji i dalej. Pięć kolejnych lat spędził praktycznie w siodle, prowadząc potyczki, rokowania, dławiąc rebelie wasali. W 1198 roku podczas bitwy pod Gisors, ruszając do ataku, Ryszard wykrzyknął słynne słowa: "Dieu et mon Droit" (Bóg i moje prawo), które po dziś dzień pozostaje dewizą brytyjskiej rodziny królewskiej.

Monarcha posłał do opactwa Fontevraud po matkę, a ta niezwłocznie przybyła, by czuwać przy ukochanym synu. Kazał także wezwać przed swoje oblicze łucznika, który go postrzelił. Nieszczęsny chłopak myślał, że to jego ostatnie chwile, lecz król mu oficjalnie wybaczył i jeszcze sowicie obdarował. Tymczasem zamek poddał się bez dalszej walki, chociaż teraz nie miało to już żadnego znaczenia. 6 kwietnia wieczorem król Ryszard "Lwie Serce" skonał. Dla jego matki, 75-letniej Eleonory, był to straszliwy cios. Nie planowała, że będzie musiała wyprawić pogrzeb swemu ulubieńcowi. Liczyła, że starość spędzi w zaciszu opactwa, lecz nie było jej to dane.

Po śmierci Ryszarda pozostawała kwestia sukcesji - zmarły król miał tylko jednego nieślubnego syna, a w ciągu ośmiu lat małżeństwa z Berengarią małżonkowie spędzili razem ledwie kilka miesięcy. Tron zatem objął brat Ryszarda i najmłodszy syn Eleonory i Henryka II - Jan "bez Ziemi", uznawany czasem przez historyków za najgorszego monarchę w dziejach Anglii. Z drugiej strony, prawa do tronu miał również niepełnoletni bratanek Jana, Artur, lecz z racji wieku nie mógł liczyć na poparcie możnowładców.

Niektórzy średniowieczni kronikarze rozpatrywali śmierć Ryszarda w kategoriach "kary bożej" za udział w buntach przeciwko ojcu lub domniemany homoseksualizm, nic jednak nie potwierdza pogłosek o jego skłonnościach seksualnych. Faktycznie jednak ironia tego zgonu jest uderzająca i dlatego słuszna wydaje się opinia jednego z kronikarzy, że "mrówka zabiła lwa". Jeszcze długo sądzono, że taka śmierć była niegodna wielkiego władcy i rycerza. Nie dość że zabito go ciosem z kuszy (broni uważanej za hańbiącą rycerza), to jeszcze jego zabójcą był nie równy królowi rycerz, lecz młody, nieopierzony obrońca zamku, który przypadkiem trafił drażniącego się z nim Ryszarda i ponoć nie wiedział nawet, że to władca Anglii. Z drugiej strony, nie można powiedzieć, żeby ta przewina uszła mu na sucho - choć król mu przebaczył, to jego rodzina nie, i po śmierci Ryszarda kazano nieszczęśnika obedrzeć ze skóry (w innej łagodniejszej wersji - powiesić).

Po śmierci ciało Ryszarda zostało pochowane w trzech różnych miejscach: jego wnętrzności i mózg pochowano w katedrze w Charroux w Akwitanii, serce przewieziono do katedry w Rouen, a ciało zostało pochowane u stóp grobu ojca w opactwie Fontevraud.

Nawet jeśli Ryszard nie był wielkim władcą Anglii, gdyż większość panowania spędził za granicą, to jego wielkie triumfy na Bliskim Wschodzie przyczyniły się do powstania wspaniałego mitu i legendy o niezłomnym rycerzu, królu-wojowniku. Ponoć matki dzieci arabskich jeszcze długo straszyły niesfornie pociechy, że jeśli nie będą grzeczne, to "przyjdzie po nie Ryszard i zabierze w nieznane".

Nie wiemy, jak potoczyłaby się dalsza historia imperium, gdyby nie bezsensowna śmierć Ryszarda. Jan "bez Ziemi" zapewne nie zasiadłby na tronie, nie rozpocząłby się proces utraty ziem położonych na kontynencie europejskim, przypieczętowany utratą Normandii w 1204 roku. Nie zginąłby, zamordowany przez wuja, młody książę Artur. Z drugiej strony, nie powstałaby także Wielka Karta Swobód.

Co ciekawe, to Ryszardowi Anglia zawdzięcza swe godło, gdyż w jego tarczy po raz pierwszy wykorzystano charakterystyczne lwy. Dziś spotykamy je nie tylko na słynnym godle kraju, lecz także na niektórych monetach i jako element godła zespołów sportowych (na przykład reprezentacji Anglii w piłce nożnej).

Postać Ryszarda "Lwie Serce" przetrwała w średniowiecznych legendach, w późniejszych opowieściach o Robin Hoodzie, wreszcie w licznych powieściach (najsłynniejsza z nich to /Ivanhoe/ sir Waltera Scotta) czy w filmach (grał go chociażby Sean Connery czy Patrick Stewart).

Wybitny autor książek o historii wypraw krzyżowych, Steven Runciman, pisał, że Ryszard "był złym synem, złym mężem i złym królem, ale dzielnym i znakomitym rycerzem" (tom III, s. 81). W pamięci potomnych zachował się przede wszystkim jego pozytywny wizerunek, czego dowodzą legendy i dzieła sztuki, gdyż o jego niezbyt chwalebnym, wręcz ironicznym końcu, wiedzą nieliczni. Może i lepiej.

Na wiosnę 1199 roku wyruszył do Akwitanii, gdzie niesforni hrabiowie znów buntowali się przeciwko jego władzy. Pod koniec marca prowadził oblężenie zamku Châlus-Chabrol, nieopodal Limoges. Podobno w zamku miał znajdować się "skarb", lecz trudno uwierzyć, by tak doświadczony rycerz jak Ryszard dał skusić się podobnym pogłoskom. Sytuacja wyglądała pomyślnie - zamku strzegł niewielki oddział kiepsko uzbrojonych żołnierzy, a armia Ryszarda pod każdym względem przewyższała broniących zamku. Wystarczyło tylko spokojnie czekać, aż wyczerpią się im zapasy żywności i chęci do walki. Pewnego wieczoru król wybrał się na inspekcję umocnień oddziałów. Pycha i pewność siebie sprawiły, że król nie wdział pełnej zbroi, lecz tylko hełm i tarczę. Lekceważenie przeciwnika miało się jednak srogo zemścić. Jadąc wzdłuż murów, dostrzegł jednego z obrońców miasta. Wydał mu się żałosny, gdyż dzierżył patelnię, która miała służyć mu za tarczę. Po krótkiej wymianie złośliwości król, dalej naigrawając się z - pożal się Boże - rycerza, zamierzał wyruszyć w dalszą drogę. Kusznik jednak, sprowokowany pogardliwymi uwagami Ryszarda, wziął broń i zaczął przymierzać się do strzału. To jeszcze nie zaniepokoiło króla, myślącego, że znajduje się w bezpiecznej odległości. Niestety, monarcha źle ocenił kąt i kierunek lotu strzały, ta zaś trafiła go w lewe ramię. Po powrocie do obozu król nie dał po sobie poznać, że coś mu dolega, i próbował samodzielnie usunąć strzałę, lecz tylko ją złamał i grot na dobre utkwił w ramieniu. Nie było rady i zawezwano chirurga. Ten, owszem, chirurg grot usunął, ale pogłębił ranę jeszcze bardziej. Wszystko może skończyłoby się dobrze, gdyby nie zakażenie. Cierpiący król wreszcie zrozumiał powagę sytuacji - czekała go długa i bolesna agonia.

6 kwietnia 2014 roku, mija właśnie 815 rocznica śmierci Ryszarda "Lwie Serce", który zmarł w roku 1199 podczas oblężenia zamku Chalus. Wraz z setką zbrojnych stanął pod zamczyskiem, gdzie, wedle kronikarzy, hrabia Aymar z Limoges schował odkryte przez siebie rzymskie złoto. Po tym jak Aymar odmówił wydania skarbu, potrzebujący pieniędzy Ryszard nie zawahał się złamać wielkopostnego zawieszenia broni. Trafiony bełtem z kuszy król Anglii znalazł pod Chalus jedynie śmierć, miast złota. Zrazu za nic miał on ranę i spokojnie wrócił do obozu, tam jednak okazało się, że pocisk nie jest taki łatwy do wyjęcia i przy każdej próbie coraz bardziej tnie mięsnie barku angielskiego króla. W końcu wdało się zakażenie i w wieku 42 lat król zmarł po kilkudniowych męczarniach.


Żródła:

Ryszard Lwie Serce i Eleonora Akwitańska - dzieje matczynej miłości w "HISTMAG.ORG"


Silva Rerum - "Mrówka zabiła lwa", czyli tragiczna śmierć króla Ryszarda I; autor: Magdalena Loska "PASAŻ WIEDZY"


Ryszard I Lwie Serce "Szkolnictwo.pl"


Richard the Lionheart w "Geneall" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk


Richard I. von England w "Worldhistory" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk