Franciszek I Robertyng-Capet-Valois-d'Orleans-Angoulęme (urodzony w Cognac 12 września 1494 roku, zmarł w Chateau de Rambouillet 31 marca 1547 roku) herb

Syn Karola Robertyng-Capet-Valois-d'Orleans, hrabiego d'Angoulęme i Ludwiki Sabaudzkiej, księżnej Andegawenii, d'Angoulęme, Nemours i Owernii, regentki Francji, córka Filipa II, księcia Sabaudii.

Król Francji od 1 stycznia 1515 roku do 31 marca 1547 roku, hrabia d'Angoulęme i książę de Valois, par Francji od lutego 1469 roku, hrabia de Civray-en-Poitou od 14 sierpnia 1498 roku, baron de Fčre-ne-Tardenois od września 1507 roku, książę d'Orléans, de Romorantin, książę Mediolanu od 28 grudnia 1512 roku do 1521 roku, od 1524 roku do 1525 roku i od 1527 roku do 1529 roku.

18 maja 1514, w Saint-Germain-en-Laye poślubił Klaudię "Walezjuszka" Robertyng-Capet-Valois-d'Orleans (urodzona w Romorentin 13 października 1499 roku, zmarł w Blois 20 lipca 1524 roku), księżną Bretanii i Berry, hrabinę suo iure Blois, Ast, Coucy, Montfort, Richemont, Estampes i Vertus, córkę Ludwik XII Orleański (Robertyng-Capet-Valois-d'Orleans), księcia d'Orléans, hrabiego de Blois, hrabiego de Valois i i para Francji, księcia Mediolanu, hrabiego d'Asti, tytularnego cesarza Bizancjum, delfina Viennois, króla Francji, króla Neapolu, księcia Bretanii iure uxoris, tytularnego króla Sycylii i Jerozolimy i Anny Robertyng-Capet-Dreux-Montfort, księżnej Bretanii, córki Franciszka II Robertyng-Capet-Dreux-Montfort, księcia Bretanii. W Opactwie de Veien 4 lipca 1530 roku poślubił Eleonorę Habsburg Austriackiej (urodzona w Leuven 14 listopada 1498 roku, zmarła w Talavera de la Reina, Hiszpania 25 lutego 1558 roku), hrabinę Touraine, córki Filipa I "Pięknego" Habsburga, arcyksięcia Austrii, księcia Burgundii i Joanny I "Szalonej, Obłąkanej" Trastámara (Robertyng-Bourgogne-de Mâcon-d'Aragona), córki Ferdynanda III (V) "Katolickiego" Trastámara (Robertyng-Bourgogne-de Mâcon-d'Aragona), króla Aragonii i Izabeli I Trastámara, królowej Kastylii.

Pochodził z młodszej linii Walezjuszy, tzw. gałęzi orleańskiej i został królem po śmierci Ludwika XII jako jego najbliższy żyjący męski krewny. Jeszcze przez objęciem tronu Francji, w 1514 roku poślubił starszą córkę Ludwika XII i Anny Bretońskiej - Klaudię, księżną Bretanii; dzięki temu po śmierci Anny Bretońskiej nie doszło do separacji Bretanii, utrzymany został związek łączący ją z Francją.

Franciszek I wkrótce po wstąpieniu na tron francuski zaangażował się z pasją w wojnę o terytoria włoskie, mając początkowo za sojuszników jedynie Wenecjan. Jego celem było odzyskanie utraconego przez Ludwika XII w roku 1512 roku Księstwa Mediolanu. Jeszcze w 1515 roku Franciszek na czele wojsk francuskich przekroczył Alpy, zadał broniącym Mediolanu oddziałom szwajcarskim klęskę w bitwie pod Marignano i zdobył Mediolan. Do końca roku 1516 udało się Franciszkowi zawrzeć traktaty pokojowe z papieżem Leonem X, Hiszpanią i cesarzem Maksymilianem I, wymuszając na nich uznanie francuskiego panowania nad Mediolanem. Szczególnie korzystne dla Francji były warunki traktatu z królem Hiszpanii Karolem Habsburgiem, podpisanego w 1516 roku w Noyon; Karol, panujący w Hiszpanii jako Karol I, zobowiązał się płacić Franciszkowi roczną daninę za Królestwo Neapolu w wysokości 100 tysięcy dukatów, zrekompensować sprzymierzonym z Francją d'Albretom utratę większej części Królestwa Nawarry (zajętej w 1512 roku przez króla Aragonii Ferdynanda i włączonej przez niego do Hiszpanii), oraz poślubić córkę Franciszka I. W wypadku niedotrzymania warunków traktatu z Noyon Karol zobowiązywał się oddać Nawarrę, Neapol i Artois.

Późniejsze lata panowania Franciszka I nie przyniosły mu takich sukcesów. W 1519 roku, po śmierci cesarza Maksymiliana I, Franciszek ubiegał się o tron Świętego Cesarstwa Rzymskiego, jednak elektorzy wybrali jego konkurenta, wnuka Maksymiliana, Karola Habsburga, panującego odtąd w cesarstwie jako Karol V. Karol od 1506 roku był władcą Niderlandów i Franche-Comté, a od 1516 roku także królem Hiszpanii z jej posiadłościami w Nowym Świecie i w południowych Włoszech (tj. z królestwami Neapolu i Sycylii oraz z Sardynią). Skupienie tak wielkich terytoriów w rękach jednego władcy stanowiło poważne zagrożenie dla Francji, okrążonej teraz przez posiadłości habsburskie. W dodatku Karol nie miał zamiaru wypełniać niekorzystnych dla niego postanowień traktatu z Noyon; planował małżeństwo z córką króla Portugalii, nie zamierzał też rezygnować z Nawarry, tłumacząc, że podpisując traktat z Noyon nie wiedział, jakie naprawdę ma prawa do tego terytorium, czego dowiedział się dopiero później. Przygotowując się do wojny z Karolem Franciszek zabiegał o pomoc Turcji, Polski Jagiellonów. W czerwcu 1520 roku spotkał się również z Henrykiem VIII, królem Anglii chcąc zapewnić jego przychylność lub chociaż neutralność w zbliżającym się konflikcie. Zjazd ten, który kosztował Franciszka fortunę (by zadziwić Tudora urządził słynne Pole Złotogłowia) w efekcie pchnął Henryka przeciw Francji. Władca Anglii wolał bowiem wystąpić przeciw zbyt wielkiej jego zdaniem potędze króla Francji i stanąć po stronie siostrzeńca swej żony.

Okazję do ataku dla Franciszka I stwarzało zaangażowanie Karola V w obrady sejmu Rzeszy w Wormacji oraz trwające od 1520 roku powstanie miast kastylijskich przeciwko Karolowi V (choć to po klęsce powstańców w bitwie pod Villalar 23 kwietnia 1521 roku powoli dogasało; jednak jeszcze do października 1521 roku broniło się Toledo). W 1521 roku Franciszek, nie chcąc oficjalnie rozpoczynać wojny by nie prowokować Henryka VIII do sprzymierzenia się z Karolem V, początkowo jedynie wsparł wrogów Karola. Wyposażając ich armie i dając pieniądze na działania wojenne, umożliwił mianowicie królowi Nawarry Henrykowi d'Albret atak na Nawarrę Hiszpańską, a panu Sedanu Robertowi de la Marck - na Luksemburg; udało się też Franciszkowi skłonić do wystąpienia przeciw cesarzowi księcia Geldrii Karola. W odpowiedzi wojska Karola V uderzyły na północną Francję, bezskutecznie oblegając Mézieres (obecnie część Charleville-Mézieres), ale nieco później zdobywając Tournai; inna armia cesarska opanowała księstwo Mediolanu (osadzając na jego tronie Franciszka II Sforzę), a Hiszpanie zmusili Henryka d'Albret do wycofania się z Nawarry Hiszpańskiej. Co gorsza, do wojny przeciwko Franciszkowi I przystąpił też król Anglii Henryk VIII oraz Państwo Kościelne. Francuzom udało się natomiast zdobyć twierdzę Fuenterrabię (Hondarribia w języku baskijskim) na pograniczu francusko-hiszpańskim w Pirenejach. W 1522 roku Anglicy spustoszyli Pikardię, a wojska francuskie (zasilone szwajcarskimi najemnikami), próbujące odzyskać Mediolan, poniosły klęskę w starciu z wojskami cesarskimi i papieskimi w bitwie pod Bicocca. W 1523 roku jedyny sojusznik Franciszka - Wenecja - wycofała się z wojny, a w samej Francji spisek przeciwko królowi zawiązał konetabl Karol III de Burbon-Montpensier. Planował wystąpić przeciw Franciszkowi I równocześnie z uderzeniem Karola V na Francję od strony Pirenejów i Henryka VIII od Calais, co zaangażowałoby siły Franciszka na wszystkich frontach i doprowadziłoby do jego klęski. Spisek zakończył się niepowodzeniem, Burbon musiał uciekać z kraju, a jego posiadłości zajął Franciszek I i wcielił do domeny królewskiej; Bourbon został jednym z dowódców wojsk Karola V. Jesienią 1523 roku wojska hiszpańskie przekroczyły Pireneje i zaatakowały Bajonnę, którą jednak Francuzom udało się obronić, zmuszając Hiszpanów do odwrotu. Na północy zaś z Calais ruszyła na Paryż ekspedycja angielska pod dowództwem księcia Suffolk i w listopadzie dotarła do rzeki Oise w punkcie oddalonym niespełna 70 km od francuskiej stolicy. Jednak bez wsparcia ze strony wojsk cesarskich Suffolk nie zdecydował się na atak na Paryż i rozpoczął odwrót, docierając do Calais w połowie grudnia. Z kolei Francuzi pod dowództwem Guillaume'a Gouffiera de Bonnivet jesienią 1523 roku raz jeszcze zaatakowali księstwo Mediolanu. Udało im się opanować niektóre twierdze w zachodniej części księstwa, lecz Bonnivet, przeceniając siły wojsk cesarskich, nie zdecydował się na stoczenie z nimi bitwy lub atak na Mediolan, tym samym dając przeciwnikowi czas na sprowadzenie posiłków.

Na początku roku 1524 roku wojska hiszpańskie, którym towarzyszył sam Karol V, odbiły z rąk francuskich Fuenterrabię, a w kwietniu 1524 roku wojska francuskie we Włoszech zostały rozbite przez wojska cesarskie w bitwie nad rzeką Sesia (w bitwie tej zginął słynny francuski dowódca Pierre Terrail de Bayard). Francuzi zostali powtórnie wyparci za Alpy, a wojska cesarskie przeszły na tym froncie do kontrofensywy. Karol de Burbon-Montpensier dowodząc silną armią cesarską latem 1524 roku dokonał inwazji na Prowansję, opanowując dużą część prowincji, w tym jej stolicę Aix-en-Provence; jednak nieudane oblężenie Marsylii zmusiło go do wycofania się do Włoch. Wykorzystał to Franciszek I i sam jesienią 1524 roku na czele armii francuskiej powtórnie wkroczył do księstwa Mediolanu, zajął Mediolan i przystąpił do oblężenia Pawii. Jednak 24 lutego 1525 roku Francuzi ponieśli upokarzającą klęskę w bitwie pod Pawią z idącymi na odsiecz miastu wojskami Karola V, a sam Franciszek I wzięty został do niewoli i wkrótce potem osadzony w więzieniu w Madrycie. Uwolniono go dopiero w 1526 roku za cenę podpisania pokoju madryckiego, na mocy którego Franciszek zrzekał się posiadłości włoskich, Burgundii, Tournai i praw do zwierzchnictwa nad Artois i Flandrią, a także zobowiązywał się zwrócić Karolowi de Burbon-Montpensier jego skonfiskowane posiadłości oraz nie popierać Henryka d'Albret, Roberta de la Marck i księcia Geldrii Karola przeciwko Karolowi V; za cenę własnej wolności Franciszek miał też oddać Karolowi V dwóch swoich synów jako zakładników.

Król Francji, odzyskawszy wolność, nie miał zamiaru dotrzymywać postanowień pokoju madryckiego, głosząc, że jego podpisanie zostało na nim wymuszone. Na jego korzyść działał fakt, że po zwycięstwie wojsk Karola V pod Pawią nawet sojuszników Karola zaniepokoił nagły wzrost potęgi cesarza. Jeszcze w 1526 roku udało się Franciszkowi I zmontować ligę w Cognac, w której skład wchodziła Francja, Wenecja, Państwo Kościelne, Mediolan i Florencja. Jednak wojska Karola V jeszcze w 1526 roku opanowały Lombardię z Mediolanem i pokonały wojska Ligi w bitwie pod Borgoforte, a w 1527 roku zdobyły i złupiły Rzym (tzw. Sacco di Roma), wyłączając z wojny papieża Klemensa VII. W tym samym 1527 roku udało się jednak Franciszkowi zawrzeć sojusz z Henrykiem VIII, a wojska francuskie wkroczyły do Lombardii, opanowały jej część (m.in. Pawię) i przywróciły na zajętych przez siebie terenach władzę Franciszka II Sforzy; samo miasto Mediolan pozostało jednak pod kontrolą wojsk Karola V. Nie dokończywszy podboju księstwa Mediolanu, wojska francuskie ruszyły na południe Włoch, ominęły zajęty przez wojska cesarskie Rzym i w 1528 roku współdziałając z flotą genueńską obległy Neapol. Jednak dowódca floty genueńskiej, Andrea Doria, z powodu sporów francusko-genueńskich (m.in. o Savonę), przeszedł wraz ze swą flotą na stronę Karola V i odciął od zaopatrzenia francuskie wojska w Neapolu, co w połączeniu z wybuchem wśród nich zarazy (w wyniku której zmarł m.in. ich dowódca Odet de Foix de Lautrec) zmusiło je do kapitulacji. W 1529 roku Francuzi zostali pokonani przez wojska Karola V w Lombardii w bitwie pod Landriano. Obie strony konfliktu były już wówczas wyczerpane długotrwałą wojną i borykały się z trudnościami finansowymi, a cesarz Karol V musiał też uporać się z nowym zagrożeniem - na wschodzie Europy po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku doszło do wojny między Habsburgami a imperium osmańskim o kontrolę nad Węgrami, a wojska Sulejmana "Wspaniałego" zagrażały już Wiedniowi. W 1529 roku wojnę między Franciszkiem I a Karolem V zakończył pokój w Cambrai. Jego warunki były łagodniejsze dla Francji w porównaniu z warunkami pokoju madryckiego - Franciszek I musiał zrzec się pretensji do Włoch, Flandrii, Artois i Tournai oraz porzucić wszystkich swoich sojuszników, ale zatrzymywał Burgundię. Nowy pokój anulował też punkty traktatu madryckiego dotyczące posiadłości Karola de Bourbona, który zginął w 1527 roku dowodząc wojskami cesarskimi w Rzymie podczas Sacco di Roma, nie zostawiwszy następcy; wreszcie też Karol V przywrócił wolność synom Franciszka I (w zamian za wysoki okup). Pokój przypieczętowało małżeństwo Franciszka I z siostrą Karola V, Eleonorą.

W 1535 roku zmarł bezpotomnie książę Mediolanu Franciszek II Sforza; księstwo Mediolanu zostało wówczas zajęte przez Karola V. Sprowokowało to Franciszka I do rozpoczęcia kolejnej wojny z Karolem V; na początku 1536 roku uderzył na sprzymierzone z Karolem, oddzielające Francję od Włoch księstwo Sabaudii (obejmujące dzisiejszą Sabaudię i Piemont) i zajął większą jego część (z wyjątkiem kraju Vaud, zajętego przez Szwajcarów, i kilku sabaudzkich twierdz nadmorskich i na pograniczu z księstwem Mediolanu). W odpowiedzi Karol V latem 1536 roku, omijając francuskie garnizony w Sabaudii, dokonał inwazji na Prowansję. Francuzi tym razem unikali bitwy z wojskami cesarskimi, za to spustoszyli i pozbawili żywności Prowansję, uniemożliwiając armii cesarskiej utrzymanie się tam i zmuszając ją do wycofania się do Włoch. Niepowodzeniem zakończyła się też inwazja innej armii cesarskiej na północną Francję idąca z Niderlandów w 1536 roku. W 1537 roku z kolei Francuzi podjęli nieudaną inwazję na Niderlandy, zaś wojskom Karola V nie udało się wyprzeć Francuzów z zajmowanego przez nich księstwa Sabaudii. Żadna ze stron nie była w stanie osiągnąć przewagi w wojnie, którą ostatecznie zakończył rozejm w Nicei w 1538 roku. Rozejm opierał się na zasadzie utrzymania przez obie strony konfliktu okupowanych przez nie terytoriów; Karol V zatrzymywał zatem księstwo Mediolanu i dokonywał wraz z Franciszkiem faktycznego rozbioru Sabaudii. Większa część księstwa (z Turynem i Chambéry) pozostawała pod kontrolą Francji; kilka twierdz (m.in. Nicea, Vercelli, Asti i Cuneo) formalnie pozostało pod panowaniem księcia Sabaudii Karola III, ale faktycznie wszystkie oprócz Nicei były obsadzone przez garnizony Karola V.

Nieudana wyprawa Karola V na Algier w 1541 roku oraz wznowienie walk turecko-habsburskich o Węgry w tym samym roku zachęciły Franciszka I do wypowiedzenia wojny Karolowi V w roku 1542. W tej wojnie z Francuzami ściśle współdziałała Turcja oraz protestancki władca niemiecki Wilhelm, władający księstwami Kleve, Jülich, Berg i Geldrii oraz hrabstwem Mark. W roku 1542 roku Francuzi zaatakowali Niderlandy, gdzie spustoszyli dużą część kraju i zagrozili Antwerpii oraz przejściowo opanowali większość Luksemburga; inwazja zakończyła się jednak ostatecznie niepowodzeniem Francuzów, podobnie jak podjęta przez nich w tym samym roku próba opanowania Roussillon. W 1543 roku flota francuska, wspólnie z flotą turecką, zdobyła i złupiła Niceę, a wojska francuskie powtórnie opanowały Luksemburg i wkroczyły do Hainaut. Z kolei cesarz Karol V pokonał księcia Wilhelma, zmuszając go do oddania Geldrii i do wycofania się z wojny, a następnie wkroczył do Hainaut, zmuszając Francuzów do wycofania się stamtąd. W 1544 roku we Włoszech Francuzi pokonali wojska Karola V w bitwie pod Ceresole, ale nie byli w stanie wykorzystać tego zwycięstwa; panowanie Karola V nad Mediolanem nie było zagrożone. W tym samym roku wojska cesarskie wyparły Francuzów z Luksemburga, a następnie na północną Francję uderzyły wojska Karola V i Henryka VIII; Anglicy opanowali Boulogne, a Karol V Saint-Dizier, Château-Thierry i Épernay. Jednak nie doszło do połączenia się armii angielskich i cesarskich ani do zdecydowanego ataku na Paryż. Ta wojna, ostatnia między Franciszkiem I a Karolem V Habsburgiem, również nie przyniosła decydującego zwycięstwa jednej ze stron konfliktu. Zakończyła się w 1544 roku traktatem pokojowym w Crépy, przyznającym Karolowi V panowanie nad Królestwem Neapolu i Księstwem Mediolanu. Franciszkowi I udało się natomiast utrzymać swoje zdobycze w Sabaudii z wojny z lat 1536-1538; Francuzi zostali zmuszeni do wycofania się z Sabaudii dopiero po śmierci Franciszka, w 1559 roku, na mocy pokoju w Cateau-Cambrésis (choć twierdzę Pinerolo w Sabaudii udało się Francuzom utrzymać jeszcze do 1574 roku). Kolejną wojnę Francji z Karolem V miał rozpocząć dopiero syn i następca Franciszka I, Henryk II.

Pokój z Crépy nie objął Henryka VIII angielskiego, toteż Franciszek mógł teraz rzucić wszystkie swe siły przeciwko Anglii. Jednak podjęta latem 1545 roku próba inwazji na Anglię nie zakończyła się sukcesem wojsk Franciszka. Francuzom udało się wysadzić desanty na wyspie Wight i w Sussex, ale nie udało im się z tych przyczółków rozpocząć ofensywy w głąb Anglii i szybko zostali zmuszeni do powrotu na statki. Ostatecznie, po nierozstrzygniętej bitwie morskiej w cieśninie Solent, wojska i flota Franciszka I wróciły do Francji. Niepowodzeniem zakończyły się też francuskie próby odzyskania Boulogne. Kończący wojnę traktat z Ardres z 1546 roku zostawiał Boulogne w rękach Anglików i nakładał na Francję obowiązek zapłaty wysokiego odszkodowania pieniężnego w ciągu 8 lat od podpisania traktatu; po zapłaceniu całej sumy, Boulogne miało wrócić do Francji. (Francuzi odzyskali je po śmierci Franciszka I, w wyniku krótkiej wojny z Anglią w latach 1549-1550). Franciszek zobowiązywał się również nie wspierać Szkocji w toczonej przez nią wojnie z Anglią.

Mimo prowadzenia kosztownych wojen, Francja rozwijała się pomyślnie gospodarczo. Licząc 15-18 milionów mieszkańców, była najludniejszym państwem w Europie. Franciszek I wprowadził podział kraju na 16 prowincji i usprawnił finanse państwowe. Dbając o splendor władzy, pobudował szereg wspaniałych zamków nad Loarą, rozbudował Luwr, finansował biblioteki, wprowadził język francuski w miejsce łaciny do dokumentów urzędowych.

W dwudziestych latach XVI wieku zaczął się we Francji rozwijać ruch protestancki znany pod nazwą hugenotów, jako odmiana niemieckiego ewangelicyzmu. Król Franciszek I początkowo przychylny nowinkom religijnym, potem uległ naciskom kół katolickich i parlamentu paryskiego, które domagały się bezwzględnego zwalczania wszelkich ruchów heretyckich. Z jego przyzwolenia w 1535 roku spalono na stosie w Paryżu sześciu zwolenników luteranizmu, a w 1545 roku dokonana została na południu Francji rzeź kilku tysięcy rodzin waldensów, stanowiących grupę religijną, powstałą jeszcze w drugiej połowie XII wieku, a nawiązującą do prostoty pierwotnych chrześcijan.

Po śmierci Franciszka I, królem Francji został młodszy syn jego i Klaudii, Henryk II Walezjusz.


Żródła:

Franciszek I Walezjusz w "WikipediA"