Giedymin [Gediminas] Giedyminowicz (urodzony około 1275 roku, zginął w bitwie pod Wieloną, w grudniu 1341 roku) herb
Syn Butywida (Pukuwera), wielkiego księcia litewskiego i N. Rurykowiczównej, córki Konstantyna "Bezrękiego" Rurykowicza, księcia połockiego.
Wielki książę Litwy od 1316 roku do grudnia 1341 roku.
Poślubił Widę [Wandę, Vidmundę] z Kurlandii (urodzona w Jelgawie, około 1255 roku, zmarła w Wilnie, w 1277 roku), córkę Widmunda z Kurlandii, żmudzkiego pszczelarza. Poślubił Olgę Wsiewołodowną Rurykowiczównę (urodzona w Smoleńsku, około 1275 roku, zmarła w Wilnie, około 1297 roku), córkę Wsiewołoda Rurytkowicza, księcia smoleńskiego i Daugeruty Litewskiej, córki Dangerutisa Litewskiego.. Poślubił Jewnę Iwanowną Rurykowiczównę (urodzona w Połocku, około 1280 roku, zmarła w Wilnie, w 1344 roku), córkę Iwana Rurykowicza, księcia połockiego.
Założyciel dynastii Giedyminowiczów.
Pochodzenie Giedymina budzi pewne wątpliwości w literaturze. Zazwyczaj uchodzi za syna Butywida. Litewski historyk Edvardas Gudavičius zwraca uwagę na fakt, że pod koniec XIII wieku Litwą rządziły pary władców (np. Budikid i Budiwid); z tego powodu nie wyklucza się, że Giedymin mógł być bratankiem, a nie synem Butywida.
Objął władzę po śmierci brata, Witenesa. Twórca mocarstwowej potęgi Litwy, zdolny wódz i zręczny dyplomata, umiejętnie bronił Litwy przed naporem Krzyżaków z Prus i Inflant, dbał jednocześnie o dobre stosunki handlowe Litwy z Rygą i rozszerzał panowanie litewskie na Rusi. Podbite i uzależnione terytoria oddawał w ręce braci i krewnych. Połock oddał bratu Woinowi.
Około 1318 roku poprzez małżeństwo syna, Olgierda, opanował Witebsk. Podlegał mu też Mińsk, a przed 1340 roku zajął Pińsk z Turowem. Z kolei syn Lubart przez małżeństwo wszedł w posiadanie Wołynia. Na wschodzie ekspansja litewska, zapewne pokojowa, oparła się o granice ziemi smoleńskiej, zajęto część włości nad środkowym Dnieprem, a od 1331 roku Kijowem rządził brat Giedymina Fiodor - chociaż zapewne jako książę podporządkowany Złotej Ordzie.
Utrzymywał poprawne kontakty z Rygą (przede wszystkim handlowe). W 1323 roku na prośbę swojego zięcia księcia Wańki płockiego najechał na Księstwo Dobrzyńskie w celu rozstrzygnięcia siłą sporu granicznego z księżną Anastazją. Ogłaszając, że chce przyjąć chrześcijaństwo, w 1324 roku zawarł czteroletni rozejm z Zakonem Krzyżackim.
Giedymin zabiegał o dobre stosunki z Polską. W 1325 roku zawarł sojusz z Władysławem "Łokietkiem" i wydał swoją córkę Annę (Aldonę) za Kazimierza "Wielkiego". Rezultatem tego związku było m.in. oddanie władzy na Rusi Halickiej księciu mazowieckiemu Bolesławowi Trojdenowicowi, wnukowi księcia litewskiego Trojdena, którego żoną została córka Giedymina, Eufemia Maria. W tym okresie książę opanował też Podlasie.
W konsekwencji sojuszu polsko-litewskiego, wojska Giedymina wiosną 1326 roku wzięły udział we wspólnym z polskim władcą Władysławem "Łokietkiem" najeździe na Brandenburgię. W 1337 roku odparł najazd krzyżacki. Miał dobre relacje z papiestwem, któremu parokrotnie obiecywał przyjęcie chrztu. Podjął także uwieńczone powodzeniem zabiegi o utworzenie odrębnej, prawosławnej metropolii litewskiej.
Kilkakrotnie nawiązywał kontakty z papiestwem, obiecując przyjęcie chrztu, choć były to raczej wybiegi, które miały na celu wstrzymanie agresji krzyżackiej. Po podboju wielkich obszarów Rusi wystarał się o utworzenie odrębnej prawosławnej metropolii litewskiej w Haliczu w 1337 roku i Kijowie.
Giedymina zmarł jako poganin. Jego ciało, zgodnie z litewskim zwyczajem, zostało spalone na stosie wraz z ukochanym giermkiem i koniem bojowym. W "Wojskowym przeglądzie statystycznym imperium rosyjskiego. Tom IX. Część 2. Gubernia wileńska" za rok 1848 grób Giedymina opisany jest następująco:
"Grobowiec Gedmina. Giedymin zmarł w 1341 roku, jak wskazuje nowogrodzka kronika, a Stryjkowski pisze, że zginął pod Fryburgiem w 1329 roku, podczas oblężenia tego miasta. Jego ciało pochowano w Wilnie na górze leżącej na prawym brzegu rzeki Wilejki, po lewej stronie drogi z Obwodu na Antokół; po dziś dzień widać, że ta góra w formie kurhanu jest wyższa od innych, blisko rozproszonych. Ta góra od strony Zarechye została już znacznie podkopana"..
Giedymin często jest określany twórcą mocarstwowej potęgi Litwy. Jego podboje miały ogromny wpływ na historię ziem ruskich, jak i na państwo litewskie, którego znaczna część elit uległa szybkiemu zruszczeniu.
Uważa się, że Giedymin miał trzy żony: Windu (Wanda, Vidmunda), córkę żmudzkiego pszczelarza Vindimunta. Naukowcy uważają, że zmarła przy porodzie. Jego drugą żoną jest Olga Wsiewołodowna, księżniczka smoleńska, siostra księcia Iwana Wsiewołodowicza z Połocka. Urodziwszy mu dwóch synów i trzy córki, również zmarła. Trzecia żona - Eva (Jewna, Evna, Evva) Ivanovna, księżniczka Połocka.
Wiarygodne źródła nie zawierają informacji o żonach Giedymina. Na temat małżeństwa Giedymina nie zachowało się zbyt wiele informacji. Kronika Bychowca z XVI wieku podaje, że jego żoną była Jewna. Obecnie w literaturze historycznej uchodzi ona za jedyną żonę tego księcia i matkę jego wszystkich dzieci. Giedymin miał ośmiu synów i sześć córek. Kolejność dzieci - zwłaszcza synów - pozostaje dyskusyjna.
Wraz ze śmiercią Giedymina państwo litewskie uległo podziałowi między siedmiu synów księcia: Moniwida, Kiejstuta, Olgierda, Narymunta, Koriata i Lubarta, którym wyznaczył dzielnice, a na swego następcę desygnował Jawnutę, któremu oddał Wilno.
Żródła:
"Słownik władców Europy średniowiecznej" - pod redakcją Józef Dobosza i Macieja Serwańskiego
Giedymin w "Wikipedia"
Giedymin w "Wikipedia"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk
Gedymin w "Geni"; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk
13-03-2025
27-10-2024
12-12-2022