Olgierd (litew. Algirdas) Giedyminowicz (urodzony 11 lutego 1296 roku, zmarł 24 maja 1377 roku) herb

Syn Giedymina [Gediminasa] Giedyminowicza, wielkiego księcia Litwy i Olgi Wsiewołodowny Rurykowiczówny, córki Wsiewołoda Rurytkowicza, księcia smoleńskiego.

Książę krewski od grudnia 1341 roku do 2 maja 1377 roku, książę połocki od 1342 roku do 1345 roku, książę de iure uxoris witebski od około 1345 roku do 2 maja 1377 roku, wielki książę Litwy od lutego? 1345 roku do 2 maja 1377 roku.

Około 1318 roku poślubił Marię Jarosławównę Rurykowiczównę (zmarła w 1346 roku), dziedzi­czkę księstwa witebskiego i dużej części Białorusi, córki Jarosława Wasiliewicza Rurykowicza, księcia witebskiego. Około 1350 roku poślubił Julianę [Marię] "Świętą" Aleksandrównę Rurykowiczównę (urodzona około 1325 roku, zmarła 17 marca 1391 roku lub na jesień 1392 roku), córkę Aleksandra II "Świętego, Newskiego" Michałowicza Rurykowicza, wielkiego księcia twerskiego, wielkiego księcia włodzimirskiego, księcia nowogrodzkiego i pskowskiego i Anastazja Juriewnej Rurykowiczównej Galicyjskiej, córki Jerzego I Rurykowicza, księcia galicyjskiego.

Młodszy syn Gie­dymina. Brat Jawnuty i Kiejstuta.

Umierając zimą 1341/1342 roku, wielki książę Giedymin podzielił swe państwo między siedmiu synów. Na wielkie księstwo w Wilnie został wyznaczony Jawnuta. Kiejstut otrzymał Troki, Olgierd będący już księciem witebskim dostał Krewo, Moniwidowi przypadł Kiernów, a na Rusi Słonim. Narymunt zasiadł w Pińsku, a Koriat w Nowogródku. Wreszcie Lubart dziedziczył Wołyń po swoim teściu, nieznanym księciu włodzimierskim. Z podziału dokonanego przez Giedymina wynika pośrednio, że głównymi ośrodkami politycznymi na Litwie etnicznej w pierwszej połowie XIV wieku poza stołecznym Wilnem były książęce grody: Troki, Kiernów i Krewo, najwidoczniej stare ośrodki polityczne, które osiągnęły przodujące znaczenie chyba jeszcze w dobie plemiennej.

Zimą 1344 roku w porozumieniu z Kiejstutem Olgierd obalił nieudolnego wielkiego księcia Jawnutę. Zbiegł on do Moskwy, ale potem pogodził się z braćmi i w 1347 roku otrzymał zasław jako swoją dzielnicę. Wielkie Księstwo objął za zgodą Kiejstuta Olgierd, dzieląc współrządy z bratem, rządzącym Trokami, Żmudzią i Pod­lasiem, który odtąd miał otrzymywać po­łowę wszelkich zdobyczy i przychodów. Spra­wował władzę zwierzchnią nad wszystkimi książęta­mi litewskimi. Głównie zajmował się polityką ruską i stosunkami z Tatarami. Ogłosił program podboju ca­łej Rusi przez Litwę. Pierwsze lata jego rządów upłynęły pod znakiem niepowodzeń.

Na jego panowanie przypa­da największa liczba najazdów krzyżackich. Wspólne wyniszczające rajdy na ziemie krzyżackie w latach 1345-1348 parowane były kontr-najazdami Krzyżaków na Żmudź. W 1348 roku mimo zgromadzenia całych sił Wielkiego Księstwa Litewskiego, łącznie z rycerstwem ruskim, Litwa poniosła ciężką klęskę nad Strawą, skłoniła książąt litewskich do wyrażenia gotowo­ści przystąpienia do chrztu o co prosił Kazimierza "Wielkiego" o pośrednictwo i poparcie u papieża, do którego jed­nak nie doszło. Pertraktacje o chrzest nie dały żadnych wyników, a Polacy w 1349 roku wystąpili nawet zbrojnie na Rusi Halickiej, zajmując prócz tej ziemi jeszcze Brześć i Podlasie należące dotąd do Litwy. Pertraktacje również z cesarzem Karolem IV Luksemburskim w sprawie przyjęcia chrztu przez Litwinów zakończyły się niepowodzeniem (Olgierd zażądał przesiedlenia Krzyżaków na wschód i skierowania ich do walki z Tata­rami).

Olgierd podjął kontakty ze Złotą Ordą przeciwko Moskwie. W latach 1346-1347 Olgierd pokonał emancy­pacyjne dążenia Nowogrodu i Pskowa i zawarł sojusz z Twerem w 1350 roku, który zapewnił Litwie mocną pozycję wobec Moskwy. W 1349 roku utracił rządzone przez brata Lubarta Podlasie i Ruś Halicką, zajęte przez Kazimierza "Wielkiego". Jednakże od połowy XIV wieku sytuacja Litwy zaczęła się dzięki wysiłkom dyplomatycznym Olgierda polepszać. Spór z Polską o Ruś Halicką zakończył się pokojowo w 1352 roku ustąpieniem Litwy z tej krainy. Mając zabezpieczone wschodnie i południowo-zachodnie kresy swego państwa, Olgierd i Kiejstut w 1358 roku wysunęli program wielkomocarstwowej polityki Litwy. Program ten głosił, że Litwa winna posiadać ziemie bałtyckie od Łyny-Pregoły aż po Dźwinę, tj. w jej skład winny wejść ziemie Jaćwingów, wschodnich Prusów i Łotyszów. Władcy Litwy podkreślali, że również cała Ruś powinna należeć do Litwy. Realizacja tego programu, obliczonego bardziej na propagandę niż na praktyczny użytek, napotykała oczywiście trudności nie do przezwyciężenia, zarówno na zachodzie, jak i na wschodzie, gdzie jednak Litwinom powodziło się lepiej. Po przejściowym zajęciu Smoleńska w 1356 roku. Litwini opanowali w 1359 roku Briańsk, a około 1361 roku utrwalili swe panowanie nad ziemią kijowską zwyciężając Tatarów nad Sinymi Wodami w 1363 roku.

Po niepowodze­niach militarnych pogodził się z ich włą­czeniem do Polski w 1352 roku, i w obliczu wy­prawy moskiewskiej na Litwę w 1352 roku za­warł pokój z Siemionem "Dumnym". Przej­ściowe polepszenie stosunków z zakonem krzyżackim (którego mistrz Winrich von Kniprode w 1355 roku wyjednał zgodę Olgier­da na swobodne przejazdy kupców z pań­stwa krzyżackiego przez Litwę) i Polską (z którą w 1356 roku zawarł sojusz) pozwoliło zintensyfikować ekspansję na ziemie ru­skie.

Wyznaczony jeden ze stałych kierunków polityki litewskiej w XIV i XV wieku, spowodował ekspansję Olgierda na Ruś i w latach 1357-1359 opa­nował już linię środkowego Dniepru oraz ziemię czernihowsko-siewierską, Briańsk, Mścisław, Mohylew, Białą i Rżew. W 1363 roku po wielkiej wy­prawie na Podole i pokonaniu Tatarów pod Sinymi Wodami utrwalił panowanie nad całą południową Rusią z wyjątkiem Halicza, z którego zrezygnował w układzie pokojowym z Kazimierzem "Wielkim" w 1366 roku. Teraz przyszła kolej na Moskwę, ale dwie wyprawy z 1368 i 1370 roku nie dały rezultatu, chociaż armia lite­wska podeszła do Kremla, trzecia zaś wyprawa w 1372 roku dotarła tylko do Lubucka, gdzie zawarto wieczysty pokój. Podbojowi przeszkodziła ogromna odległość i ponowny wzrost naporu krzyżackiego w latach 1373-1377.

Wzrosło jednak ogromnie niebezpieczeństwo krzyżackie. Zakon mając po pokoju kaliskim w 1343 roku z Polską swobodę poczynań, przystąpił do planowej i systematycznej akcji wyniszczania Litwy corocznymi rejzami, które miały załamać Litwę i rzucić ją na kolana. Pozostawiając Kiejstutowi organiza­cję walki z Krzyżakami, po śmierci Iwa­na II "Pięknego" w 1359 roku i rezygnacji z pol­sko-litewskiej wyprawy przeciwko zako­nowi w 1360 roku skoncentrował się na podboju południowej Rusi. Ponadto opanował Kijów, gdzie osadził swego syna Włodzimierza w 1362 roku i poko­nał interweniujących Tatarów nad Sinymi Wodami zapewne w 1363 roku, opanowując niemal całą zach. Ruś (z wyjątkiem ziemi halickiej). Wobec kolejnych sukcesów Krzyżaków (którzy w 1362 roku zajęli i zburzyli Kowno, a w 1365 roku doszli pod Wilno) nie był w sta­nie przeszkodzić Dymitrowi "Dońskie­mu" ani Kazimierzowi "Wielkiemu" w ode­rwaniu od Litwy pogranicznych księstw, dlatego zawarł układy pokojowe z Polską w 1366 roku i Zakonem w 1367 roku.

Ze zmiennym powodzeniem walczył Kiejstut z Krzyżakami. W latach 1343-1382 urządził on 30 wypraw na ich posiadłości w Prusach. Szczególnie groźne były jego dwa najazdy w 1353 i w 1354 roku, kiedy to Krzyżacy nie śmiać stawić mu czoła w polu zamykali się w swych twierdzach. W czasie jednej z wypraw bohaterski Kiejstut, którego nawet Krzyżacy szanowali za jego rycerskość (na wzór zachodni posyłał swym przeciwnikom rękawicę na znak wypowiedzenia wojny), choć zwali go też "wściekłym psem", dostał się do niewoli. O tym wydarzeniu opowiada krzyżacki kronikarz Wigand z Marburga pod 1361 roku:

"W okolicy krzyżackiego grodu Lótzenburg (dziś Giżycko) brat Henryk Beler przekroczył bród i natrafił na ślady pogan w 500 ludzi, pośród których byli Kiejstut, Patirg i Olgierd. Posyła prędko do Eckersbergu z wiadomością, że odnalazł wielkie wojsko pogan około jeziora Woben zwanego w języku ludu. Brat Heldrung także zawiadamiał o znacznym wojsku. Ale też brat Beler rozstawił straże i pilnował, a prosił przyrzeczonego Alberta, żeby przybywał ze swym hufcem, bo nieprzyjaciele kraj najadą. Książę usłyszawszy takie mowy, zaraz ze swymi przybył, a więc bracia ruszają w ślady nieprzyjaciół, aż się wzajemnie spotkano i wszczęła się bitwa śmiertelna i bój zaciekły z obu stron i w tej walce liczni poganie ulegli śmierci w liczbie 130, a z chrześcijan 14 dostało się do niewoli. Poganie uciekli wystraszeni, jakby pozbawieni zmysłów. Między nimi Patirg, zdjęty wielkim strachem, uciekał jak szalony. Konrad Hoberg, zamierzywszy się oszczepem, zrzucił go z konia na ziemię".

Zapewniwszy sobie spokój na zachodnich rubieżach, Litwa skierowała główne siły na Moskwę. Kolejne najazdy na Mo­skwę w 1368 i w 1370 roku, pomimo dojścia pod sam Kreml moskiewski, nie przyniosły większych rezultatów. Wyprawę na Moskwę, natknęła się pod Lubuckiem na duże siły wielkiego księcia moskiewskiego Dymitra Iwanowicza. Obie strony stanęły w gotowości do walki, ale każda niepewna zwycięstwa nie ważyła się jej wszczynać. Po kilkudniowym wyczekiwaniu został zawarty wieczysty pokój, który był Litwie bardzo na rękę, gdyż została ona znowu uwikłana w ciężkie boje z Krzyżakami, 1373-1377. Podczas III wyprawy doszło bez walk do zawarcia po­koju z Dymitrem "Dońskim" w 1372 roku, który w ciągu kilku lat narzucił swą zwierzch­ność Twerowi i Smoleńskowi.

Dążąc do umocnienia władzy litewskiej na Rusi, do­prowadził do odnowienia prawosławnych diecezji w Haliczu w 1371 roku i Kijowie w 1375 roku.

Olgierd pozostawił Jagielle ogromne państwo, liczące około 1 min km2 - opiekunem księcia został Kiejstut.

Zgon Olgierda (w maju 1377 roku), jednego z największych polityków europejskich średniowiecza, był dotkliwym ciosem dla państwa litewskiego. Natarcie krzyżackie osiągało bowiem swój szczyt, a Litwa wykazywała oznaki osłabienia, ograniczała się do rzadkich odwetowych wypraw i coraz bardziej przechodziła do walki obronnej, ratując przed ciągłymi atakami zagrożone stolice - Wilno i Troki. Narastały wreszcie nieporozumienia między sędziwym księciem-wojownikiem Kiejstutem a Jagiełłą na Rusi. W Połocku, opuszczonym w 1377/1378 roku przez niechętnego Jagiełłę jego brata Andrzeja, wybuchł w 1381 roku otwarty bunt. Kiedy brat Jagiełły Skirgiełło ruszył na jego stłumienie, Kiejstut dowiedziawszy się o tajnym układzie Jagiełły z Krzyżakami 1380 roku, poczuł się zagrożony i nagle wkroczył do Wilna strącając bratanka z tronu. Jagiełło został usunięty do Krewa.

Olgierd zmarł w maju 1377 roku, jeden z kronikarzy krzyżackich, Hermann de Wartberge, w dziele "Chronicum Livoniae" podaje, że Olgierd zmarł dokładnie 24 maja 1377 roku.

Po śmierci Olgierda zjechali się do Wilna liczni możnowładcy na uroczysty pogrzeb zmarłego władcy. Zmarły wielki książę został ubrany w purpurowe szaty przetykane złotem, przewiązany wyzłacanym srebrnym pasem, na nogach miał ubrane rycerskie obuwie wysadzane perłami i drogimi kamieniami. Umieścili obok Olgierda jego ulubioną broń i jego 18 koni, a nad zwłokami wznieśli pogrzebowy stos. Jan Długosz za nieznanym źródłem utrzymuje, że ciało Olgierda spalono w świętym gaju Kukowojtowym pod grodem Mojszagoła. Lecz latopisy litewskie zgodnie donoszą, że wielkich książąt "zżegiwali" na łące Swintoroha w Wilnie u stóp Góry Zamkowej.

Około 1318 roku ożeniony z księżną Marią, dziedzi­czką księstwa witebskiego, miał z nią sześciu synów. Po­wtórne małżeństwo zawarł około 1350 roku z księżną Juliana twerską, matką także sześciu jego synów. Starsi synowie wychowani zostali w religii prawosławnej i byli przeznaczeni do rządzenia dzielnicami ruskimi, młodsi zaś, wychowani w pogaństwie - dzielnicami litewskimi.

Żródła:

"Słownik władców świata" - Małgorzata Hertmanowicz-Brzoza, Kamil Stepan; Wydawnictwo "Zielona Sowa"; Kraków 2005.

"Słownik dynastii Europy" - pod redakcją Józefa Dobosza i Macieja Serwańskiego; Wydawnictwo Poznańskie; Poznań 1999.

"HISTORIA LITWY"; autor: Jerzy Ochmański; wydanie III, poprawione i uzupełnione; WROCŁAW - WARSZAWA - KRAKÓW; ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH; WYDAWNICTWO; 1990.

Olgierd Giedyminowicz w "WikipediA"

"Ród Giedymina" dodatki i poprawki do dzieła Hrabiego Kazimierza Stadnickiego: "Synowie Gedymina", "Olgierda i Kiejstuta" i "Bracia Władysława Jagiełły" przez Józefa Wolffa; Kraków 1883.

27-10-2024