Henryk IV "Bearneńczyk, Wielki" Robertyng-Capet-Bourbon-Vendôme (urodzony w Pau, Nawarra, 13 grudnia 1553 roku, zamordowany w Paryżu, 14 maja 1610 roku) herb

Syn Antoniego Robertyng-Capet-Bourbon-Vendôme, księcia de Vendôme i de Baumont-au-Maine, króla Nawarry, księcia de Béarn, hrabiego de Foix, księcia d'Albret i para Francji i Joanny III d'Albret, królowej Nawarry, hrabiny de Foix, du Périgord, wicehrabiny de Limoges, współksiężnej Andory, księżnej d'Albret i para Francji, księżnej de Bois-Belle, hrabiny de Rodez, d'Armagnac, du Perche, de Fézensac, de L'Isle-Jourdain, de Porhoët, de Pardiac, wicehrabiny de Lomagne, de Fézenzaguet, de Brulhois, de Cressey, d'Auvillars, baronowej de Castelnau, de Caussade, de Montmiral, seniorki de La Flęche, de Baugé, córki Henryka II d'Albret, hrabiego de Gause, du Périgord, de Penthičvre i wicehrabiego de Limoges, de Tartas, króla Nawarry, księcia de Gandie, de Montbauc, de Peńafiel i hrabiego Nemours i de Foix, para Francji, hrabiego de Bigorre, de Ribagorza i wicehrabiego de Béarn, księcia d'Albret, wicehrabiego de Limoges i seniora de Limoges i Małgorzata Robertyng-Capet-Valois-Orléans-Angoulęme, córki Karola I Robertyng-Capet-Valois-Orléans-Angoulęme, hrabiego d'Angoulęme i de Perigord.

Książę de Vendôme, de Beaumont-au-Maine i de Vianne od 13 grudnia 1553 roku do 2 sierpnia 1589 roku, król Nawarry jako Henryk III od 9 czerwca 1572 roku do 14 maja 1610 roku, książę d'Albret, hrabia de Dreux, de Gause, de Foix, de Bigorre, du Périgord, de Rodez, d'Armagnac, du Perche, de Fézensac, de L'isle-Jourdain, de Porhoët, de Pardiac, wicehrabia de Dax, de Tartas, de Maremne, de Limoges, de Béarn, de Fézenzaguet, de Lomagne, de Brulhois, d'Auvillars, baron de Castelnau, de Caussade, de Montmiral, senior de Nérac, de La Flęche, de Bauzé, par Francji i książę de Vendôme, książę d'Albret i hrabia de Foix od 1572 roku do 2 sierpnia 1589 roku, król Francji, książe Bretanii i par Francji jako Henryk IV od 2 sierpnia 1589 roku do 14 maja 1610 roku.

W Palais du Louvre, 17 sierpnia 1572 roku (ślub kalwiński), w Notre-Dame, Paryż, (ślub katolicki) 18 sierpnia 1572 roku (rozwiedziona 17 grudnia 1599 roku) poślubił Małgorzatę "Margot" Robertyng-Capet-Valois-Orléans-Angoulęme (urodzona w Saint-Germain-en-Laye, 14 maja 1553 roku, zmarła w Faubourg Saint-Germain, Paryż, 27 marca 1615 roku), księżną de Valois, hrabinę de Senlis, wicehrabinę de Carlat, hrabinę de Clermont-en-Beauvaisis, księżną d'Etampes, hrabinę de Marle, d'Agenais, de Rouergue i de Quercy, hrabinę d'Auvergne, córkę Henryka II Robertyng-Capet-Valois-Orléans-Angoulęme, króla Francji i Katarzyny de Medici, córki Lorenza II de Medici, księcia de Urbino. We Florencji (per procura), 26 kwietnia 1600 roku, (pro futuro) w Lyon Saint-Jean, 17 grudnia 1600 roku poślubił Marię de Medici (urodzona we Florencji, Toskania, 26 kwietnia 1575 roku, zmarła w Kolonii, Niemcy, 3 lipca 1642 roku), regentkę Francji, córkę Franciszka I de Medici, wielkiego księcia Toskanii i Joanny Habsburg, arcyksiężnej Austrii, córki Ferdynanda I Habsburga, cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego, króla Czech i Węgier.

Ze strony ojca pochodził z rodu Burbonów, bocznej linii dynastii Kapetyngów, a ze strony matki z rodu Albretów. Był też spokrewniony z Walezjuszami - jego babka po kądzieli, Małgorzata d'Angouleme, była siostrą francuskiego króla Franciszka I. Henryk przyszedł na świat jako drugie z pięciorga dzieci Antoniego de Burbon, diuka Vendôme, i Joanny d'Albret, córki Henryka d'Albret, króla Nawarry. Najstarszy syn Antoniego i Joanny, również Henryk, zmarł przed narodzinami swojego młodszego brata. Młodszym rodzeństwem Henryka IV byli Ludwik Karol hrabia de Marle, Magdalena i Katarzyna.

Henryk IV urodził się na zamku w Pau w Górnej Nawarrze. Został ochrzczony w marcu 1554 roku, a jego rodzicami chrzestnymi byli dziad po kądzieli, Henryk d'Albret, i stryj, kardynał Karol de Bourbon. Jako noworodek Henryk otrzymał tytuły diuka de Beaumont i księcia de Vianne. W maju 1555 roku zmarł Henryk d'Albret i królestwo Nawarry przypadło jego córce i zięciowi - w ten sposób Henryk IV został następcą tronu Nawarry. Otrzymał przy okazji tytuł księcia Béarn. Guwernantką Henryka została Zuzanna de Miossens. Wczesne dzieciństwo spędził na należącym do Miossensów zamku Coarraze.

W lutym 1557 roku w Paryżu został przedstawiony królowi Francji Henrykowi II. Ten żartował, że w małym Henryku widziałby swojego zięcia - w tym czasie jedyną wolną córką francuskiego króla była Małgorzata de Valois. Gdy w 1558 roku Antoni de Bourbon ze swoją żoną Joanną udali się do Paryża na ślub delfina Franciszka i szkockiej królowej Marii Stuart, regentem Nawarry został czteroletni syn Henryk. W grudniu 1559 roku towarzyszył ojcu, który odprowadzał do Hiszpanii królewnę Elżbietę de Valois, narzeczoną króla Filipa II Habsburga.

W sierpniu 1561 roku wraz z matką i siostrą przybył na dwór królewski do Paryża. W tym czasie stosunki pomiędzy rodzicami Henryka uległy pogorszeniu - 25 grudnia 1560 roku Joanna oficjalnie przeszła na kalwinizm, z kolei Antoni ostatecznie opowiedział się po stronie religii rzymskokatolickiej. Dodatkowo de Bourbon zdradzał żonę. Henryk wychowywany na gorliwego kalwina, razem z m.in. królem Karolem IX, jego braćmi Henrykiem i Franciszkiem urządzał "antypapistowskie" maskarady. W marcu 1562 roku Antoni de Bourbon zmusił żonę do wyjazdu ze stolicy, pozostawiając syna przy sobie. Pod wpływem ojca w czerwcu 1562 roku Henryk publicznie zadeklarował się jako katolik. Antoni de Bourbon zmarł 17 listopada 1562 roku, jednak jego syn dalej pozostawał na paryskim dworze. Henryk, po ojcu, został tytularnym gubernatorem Gujenny.

Preceptorem Henryka był de La Gaucherie, protegowany Teodora Bezy, kalwin. Wiosną 1562 roku został zastąpiony przez katolika Jana De Losses. Po śmierci Antoniego de Bourbon, francuska królowa-matka Katarzyna Medycejska, licząca się w tej kwestii ze zdaniem Joanny d'Albret, zmieniła preceptora. Został nim ponownie La Gaucherie, którego pomocnikiem był pastor Wiktor Palma-Cayet. Henryk posiadł znajomość łaciny. Z kolei jego ulubioną książką był romans rycerski Amadis. Od końca 1562 roku do początku 1564 roku uczył się w Kolegium Nawarskim na Wzgórzu Świętej Genowefy w Paryżu. Następnie towarzyszył królowi Karolowi IX i jego matce Katarzynie Medycejskiej w ponad dwuletniej podróży po Francji. W połowie października 1564 roku w Salon-de-Provence dwór odwiedził Nostradamus, który przepowiedział Henrykowi IV, że zostanie królem Francji i Nawarry. W 1565 roku na kilka miesięcy Henryk został wysłany na dwór matki. Joanna dała synowi nowego nauczyciela, Morelly de Villiers. W grudniu 1565 roku Henryk wrócił na dwór królewski, z którym w 1566 roku dotarł do Paryża.

W styczniu 1567 roku Joanna uzyskała zgodę Katarzyny, by zabrać syna do dawnych posiadłości Antoniego de Bourbon w północnej Francji. Następnie, wbrew ustaleniom, Joanna z synem nie wróciła na dwór, lecz udała się do Béarn. W 1568 roku Henryk nominalnie stał na czele sił nawarskich, walczących z tamtejszymi katolickimi buntownikami. Faktycznym dowódcą był Antoni de Gramont. Nie doszło nawet do bitwy, buntownicy się rozpierzchli, a Henryk złożył zapewnienie, że tolerancja religijna nadal będzie respektowana w Nawarrze. Latem 1568 Henryk znalazł się na liście protestantów, którzy na polecenie Katarzyny Medycejskiej mieli zostać doprowadzeni na dwór królewski. Liderzy protestantów razem z Henrykiem schronili się w La Rochelle. Jesienią 1568 roku Henryk wyruszył na wojnę (trzecia wojna religijna we Francji). Matka powierzyła go opiece admirała Kacpra de Coligny. Po śmierci Ludwika de Condé w bitwie pod Jarnac w marcu 1569 roku Joanna d'Albret ogłosiła dowódcami armii kalwińskiej Henryka IV i jego stryjecznego brata Henryka de Condé. Faktycznym wodzem pozostał Coligny.

3 października 1569 roku brał udział w przegranej bitwie pod Moncontour. Rok później dowodził udaną szarżą wojsk protestanckich pod Arna-le-Duc. Wojnę zakończył układ z Saint-Germain-en-Laye, zawarty w lipcu 1570 roku. W poufnych klauzulach wspominano o planie zaślubin Henryka z Małgorzatą de Valois. Po zakończeniu wojny Henryk z matką i siostrą udał się do Bearnu. Przez cały rok 1571 roku Joanna d'Albret i Katarzyna Medycejska prowadziły negocjacje w sprawie ślubu swoich dzieci. W styczniu 1572 roku Joanna udała się w tym celu do Paryża. Henryk pozostał w Béarnie. W kwietniu 1572 roku podpisano kontrakt ślubny. 23 maja 1572 roku Henryk opuścił Béarn i podróżował do Paryża przez półtora miesiąca; według tradycji długi pobyt w zamku w Nérac spowodowany był romansem z piękną córką ogrodnika.

Zanim dotarł do Paryża, 9 czerwca 1572 roku zmarła jego matka. Henryk odziedziczył po niej królestwo Nawarry. Do stolicy dotarł 8 lipca. Datę ślubu odwlekano ze względu na brak dyspensy papieskiej, ostatecznie ze względu na zwłokę papieża problem zignorowano. Zaręczyny odbyły się 17 sierpnia, ślub - 18 sierpnia. Małżeństwa Małgorzacie i Henrykowi udzielił stryj pana młodego - kardynał Karol de Bourbon, którego okłamano, że dyspensa jest w drodze. Na pytanie, czy chce wyjść za mąż za Henryka, Małgorzata milczała, w związku z tym jej brat nachylił jej głowę, co potraktowano jako zgodę. Przez całą ceremonię Henryk IV jako kalwinista stał z nakrytą głową. Już po zakończeniu uroczystości weselnych, w nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 roku, doszło do rzezi hugenockiej szlachty, przybyłej na ślub Małgorzaty i Henryka. Sam Henryk nie znalazł się na liście proskrypcyjnej. Razem ze swoim bratem stryjecznym Henrykiem de Condé został zamknięty w gabinecie króla Karola IX.

W Luwrze, gdzie musiał zwykle przebywać jako więzień króla Francji, nie mógł czuć się bezpiecznie: "Zawsze jesteśmy przygotowani na to, że wzajemnie będziemy sobie podrzynać gardła. Nosimy więc sztylety, kolczugi, często i pancerzyki pod płaszczem" - opisywał w liście do przyjaciela. Jednak nie dał się zabić, za to umiejętnie zdobywał sobie przyjaźń kolejnych osób.

We wrześniu 1572 roku Henryk został zmuszony do przyjęcia wiary katolickiej. Razem z wojskami króla brał udział w oblężeniu La Rochelle w czasie wojen religijnych, zakończonym zawarciem pokoju roszelskiego w lipcu 1573 roku. Henryk w praktyce był zakładnikiem na dworze królewskim. Wspólnie z najmłodszym bratem króla Karola IX, Franciszkiem Herkulesem d'Alencon, bezskutecznie planowali ucieczkę. Zbiegł z początkiem lutego 1576 roku, kiedy nie wrócił z polowania. Badacze uważają, że ucieczkę ułatwiła mu Katarzyna Medycejska, licząc na pogłębienie się w obozie protestanckim sporów o przywództwo.

Na mocy pokoju z Beaulieu, kończącego piątą wojnę religijną, w maju 1576 roku Henryk został gubernatorem Gujenny. Miesiąc później ponownie przeszedł na kalwinizm. Gdy doszło pod koniec 1576 roku do wznowienia działań wojennych, Henryk nie angażował się w nie za bardzo. W sierpniu 1577 roku, gdy rozpoczęto rozmowy pokojowe, do niego zwrócili się król Henryk III i jego matka Katarzyna Medycejska. Król Nawarry jako reprezentant hugenotów razem z Ludwikiem diukiem de Montpensier jako reprezentantem katolików wynegocjowali pokój w Bergerac. Jako gubernator Gujenny zajął się wyciąganiem prowincji z ekonomicznego kryzysu. Rozporządzeniem z Agen przewidział m.in. kary dla zbrojnych band. W tym czasie doszło do nieudanego zamachu na życie Henryka. Obwiniał o niego markiza de Villars, wicegubernatora przysłanego przez Henryka III. W Béarnie regentką w imieniu Henryka została jego młodsza siostra, Katarzyna de Bourbon.

Starał się o przyjazd żony, przebywającej na królewskim dworze. Henryk III odmawiał wydania zgody na wyjazd siostry do sierpnia 1578 roku. Od połączenia małżonków ich stosunki układały się poprawnie, chociaż oboje nie dochowywali sobie wierności. W 1580 roku przystąpił do siódmej wojny religijnej. Występował jako obrońca monarchicznego porządku i przeciwnik tych, którzy łamią królewskie edykty - głównym wrogiem Henryka był wicegubernator Armand de Gontaut, baron de Biron. 1 czerwca 1580 roku zdobył Cahors. 26 listopada 1580 roku w Fleix podpisał pokój - Biron został odwołany, a Cahors zwrócone katolikom. Przeciwko warunkom protestował Henryk de Condé. Henryk Burbon odwołał się do zgromadzenia kościołów reformowanych Francji, które odbyło się w Montauban w kwietniu 1581 roku. Przyznało ono rację królowi Nawarry i jednocześnie wybrało go generalnym protektorem kościołów reformowanych.

Jako generalny protektor kościołów reformowanych podjął ożywioną działalność dyplomatyczną. Za dyplomację u Henryka IV odpowiedzialni byli Filip Duplesis-Mornay i Franciszek de Ségur-Pardaillan. W 1582 roku Filip II Habsburg bezskutecznie próbował namówić Henryka do wsparcia planów hiszpańskiej inwazji na południową Francję. W marcu 1582 roku, za zgodą Henryka, Małgorzata na zaproszenie matki opuściła dwór męża i wróciła do stolicy. Wypędzona z dworu przez brata w sierpniu 1583 roku, Małgorzata ponownie wróciła do męża w kwietniu 1584 roku.

11 czerwca 1584 roku, po śmierci Franciszka d'Anjou, Henryk został - zgodnie z prawem salickim - oficjalnym następcą Henryka III. Rozpoczęły się pertraktacje na temat zmiany wyznania przez króla Nawarry. Prawa tego ostatniego kwestionował jego stryj, kardynał Karol de Bourbon, popierany przez Święta Ligę. We wrześniu 1584 roku papież Sykstus V ogłosił Henryka wrogiem Świętej Wiary i pozbawiał go królestwa Nawarry - papieska decyzja nie wywołała większej reakcji ze strony Francuzów. W 1585 roku rozpoczęła się ósma wojna religijna. Na przełomie 1586 i 1587 roku Henryk prowadził bezowocne negocjacje pokojowe ze swoją teściową Katarzyną Medycejską. 20 października 1587 roku pod Coutras rozbił silną armię katolicką dowodzoną przez Anne'a diuka de Joyeuse, który poległ w bitwie. W ten sposób Henryk przełamał ćwierćwiekową tradycję przegrywania wielkich bitew przez francuskich hugenotów. Latem 1588 roku Henryk III, ulegający żądaniom Gwizjuszy i Świętej Ligi, ogłosił, że Henryk Burbon został pozbawiony sukcesji do tronu i uznał kardynała Karola de Bourbon za pierwszego księcia krwi.

Za pośrednictwem Diany, wdowy po Franciszku de Montmorency, Henryk III nawiązał kontakt z Henrykiem Burbonem. Wynegocjowany w 1589 roku układ z Tours był skierowany przeciwko Lidze. 2 sierpnia 1589 roku Henryk III zmarł na skutek rany zadanej mu przez jednego z ligowców - dominikanina Jacques'a Clémenta. Umierając potwierdził sukcesję króla Nawarry. Zapoczątkował on nową dynastię królewską Burbonów, którzy panowali, z przerwami, do 1848 roku. Potomkowie Henryka IV w prostej linii panują do dziś w Hiszpanii i Luksemburgu.

Początki rządów Henryka IV były trudne. Za króla od razu uznali go hugenoci, z kolei Święta Liga uznawała go za uzurpatora. Zwolennicy zasztyletowanego Henryka III uznawali Nawarczyka jedynie za kandydata do tronu. Paryż pozostawał w rękach ligowców. 4 sierpnia 1589 roku w Deklaracji z Saint-Cloud Henryk złożył zobowiązanie, że katolicyzm będzie zachowany we Francji bez żadnych zmian i innowacji. Urzędy publiczne miały być przyznawane katolikom, a w ciągu kolejnych pół roku miały zostać zwołane Stany Generalne.

5 sierpnia 1589 roku Karol Gwizjusz, diuk Mayenne, ogłosił królem kardynała Karola de Bourbon. Roszczenia do tronu francuskiego zgłosił Karol Emanuel, książę Sardynii, po kądzieli wnuk Franciszka I. Hiszpański król Filip II planował osadzić na francuskim tronie swoją córkę Izabelę, po kądzieli wnuczkę Henryka II. Krótko po objęciu tronu Henryka IV uznały m.in. Republika Zjednoczonych Prowincji, Szkocja i Anglia, kantony szwajcarskie i Wenecja. W kraju Nawarczyka poparła stosunkowa duża liczba księży katolickich oraz zamożne mieszczaństwo.

21 września 1589 roku pod Arques Henryk IV pokonał ligowców dowodzonych przez diuka Mayenne. Udało mu się utrzymać port Dieppe, a 1 listopada 1589 roku rozpoczął szturmować Paryż. Wobec groźby nadejścia głównych sił ligowców, wycofał się spod stolicy. Zimą 1590 roku zajął kilka miast w Normandii, a 14 marca 1590 roku pod Ivry odniósł zdecydowane zwycięstwo nad diukiem Mayenne. Początkiem maja 1590 roku rozpoczął głodową blokadę Paryża. Po kilku miesiącach został zmuszony przez armię Aleksandra Farnese i diuka Mayenne do zaprzestania oblężenia. W czasie oblężenia Paryża Henryk nawiązał romans z Marią de Beauvilliers, ksienią benedyktynek na Montmartre, a później z Katarzyną de Verdun, mniszką z Longchamp. Pod koniec 1590 roku poznał Gabrielę d'Estrées, z którą związał się na kilka lat.

W 1591 roku zdobył Chartres, Noyon, a w listopadzie tego roku rozpoczął oblężenie Rouen. Rok 1592 roku przyniósł Henrykowi szereg niepowodzeń - połączone siły Hiszpanów i ligowców odnosiły sukcesy w Bretanii, Langwedocji i Prowansji. W takiej sytuacji Henryk zaczął przygotowywać się do zmiany wyznania i przyjęcia katolicyzmu.

Wiosną 1592 roku nawiązał rozmowy z diukiem de Mayenne i arystokratycznym skrzydłem ligowców. W styczniu 1593 roku w Paryżu rozpoczęły obrady Stany Generalne, uznane przez Henryka i jego zwolenników za nielegalne. Dość nieoczekiwanie Stany zdecydowały się rozpocząć negocjacje z królem. W Suresnes na spotkaniu z delegacją Stanów Henryk poinformował o zamiarze przyjęcia katolicyzmu. 25 lipca 1593 roku w Saint-Denis oficjalnie ogłosił że przechodzina katolicyzm po raz piąty zmianiając wyznanie, wygłaszając słynne zdanie: "Paryż wart jest mszy" (Paris vaut bien une messe). Zmiana wyznania sprawiła, że większość francuskich arcybiskupów i biskupów poparła Henryka IV. 27 lutego 1594 roku w Chartres został koronowany na króla Francji. 22 marca 1594 roku wjechał do Paryża. Pod koniec miesiąca ogłosił amnestię dla ligowców.

Kiedy rankiem 22 marca 1594 roku już jako Henryk IV - wjeżdżał do stolicy, jego żołnierze rozdawali mieszkańcom ulotki o treści: "Jego Królewska Mość pragnie pojednać wszystkich swych poddanych i sprawić, aby żyli w zgodzie". W spustoszonym kraju zwykli obywatele tylko o tym marzyli.

27 grudnia 1594 roku próbował go zabić Jean Châtel, paryski student, inspirowany kazaniami żarliwych ligowców. Henryk uszedł z życiem, a zamachowca stracono. Tego dnia wieczorem Henryk IV wybrał się do rezydencji swej kochanki. Korzystając ze zmroku, do świty przyłączył się student prawa Jean Chatel. Razem z ochroną wszedł do rezydencji i wyciągnął nóż. Gdy zadawał cios, król niespodziewanie przyklęknął. Ocalił go ludzki gest. Schylił się bowiem, by podnieść z podłogi szlachcica, który na przywitanie monarchy padł na kolana. Dzięki temu nóż zamiast w szyję wbił się w górną wargę i zatrzymał na szczęce. Skończyło się na stracie zęba. Śledztwo wykazało, że zamachowiec był chory psychicznie.

17 stycznia 1595 roku wypowiedział wojnę Hiszpanii; w tym czasie hiszpański król Filip II popierał Gwizjuszy, trzymających Burgundię i Bretanię, podsycał niechęć ligowców do Henryka, a jednocześnie planował osadzić na francuskim tronie swoją córkę Izabelę. Konflikt zaczął się od sukcesów króla Francji - opanował Burgundię i wygrał bitwę pod Fontanie-Française. Później poniósł pewne straty (m.in. Calais). W marcu 1598 roku przeciągnął na swoją stronę diuka de Mercour, kontrolującego Bretanię. Niedługo potem, 13 kwietnia 1598 roku, wydał edykt nantejski, co zakończyło wojnę między katolikami a hugenotami. 2 maja 1598 roku w Vervins podpisał traktat pokojowy z Hiszpanią - przywracał on stan z traktatu z Cateau-Cambrésis z 1559 roku. Na mocy pokoju lyońskiego z 1601 roku uzyskał od Karola Emanuela Sabaudzkiego terytoria Bresse, Bugey, Pays de Gex i Valromey.

Wydał edykty przeciwko pojedynkom (w 1602 roku i w 1609 roku). Obniżył podatki bezpośrednie dla chłopów. Co pewien czas znajdował się w konflikcie z parlamentem. Wprowadził "rentę roczną" dla urzędników w 1604 roku. Zredukował dług publiczny. Próbował edyktami uporządkować sytuację monetarną (w 1603 roku i w 1609 roku). Stworzył schroniska dla starych i okaleczonych żołnierzy. W 1601 roku na czele nowo powstałej Izby Handlowej postawił Bartłomieja de Laffemasa. Wspierał zamorskie wyprawy do Ameryki Północnej.

W 1602 roku rozbił spisek, w który byli zamieszani m.in. Charles de Gontaut, diuk de Biron, gubernator Burgundii (stracony w Bastylii) i hrabia Owernii, nieślubny syn króla Karola IX. Pełnych szczegółów o sprzysiężeniu dowiedział się w 1605 roku - stracono wtedy Thomasa Morgana, a hrabiego Owernii uwięziono w Bastylii. W 1606 roku królowi poddał się kolejny spiskowiec - diuk de Bouillon. Do grona najbliższych współpracowników króla Henryka zaliczali się: kanclerz Pomponie de Bellievre, Mikołaj de Villeroy, Pierre Jeannin, Mikołaj Brulart de Sillery, Maximilien de Béthune de Sully. Henryk w późniejszych latach wspierał Zjednoczone Prowincje w walce z Hiszpanią, zakończoną dwunastoletnim rozejmem w 1609 roku. W 1610 roku rozpoczął przygotowania do wojny z Habsburgami; nastąpiła mobilizacji armii. W toku tych przygotowań Henryk został zamordowany 14 maja 1610 roku podczas przejazdu ulicą w Paryżu. Trzy ciosy długim nożem myśliwskim zadał mu François Ravaillac. 1 lipca 1610 roku popularny władca został pochowany w bazylice św. Dionizego w Saint-Denis, nekropolii królów Francji. Serce zostało złożone u jezuitów w La Fleche.

W czasie Wielkiej Rewolucji Francuskiej jego zwłoki zostały zbezczeszczone. w październiku 1793 roku splądrowali królewskie grobowce w bazylice Saint-Denis. Rewolucjoniści, za pomocą gilotyny, odcięli zabalsamowaną głowę króla. Zbezczeszczone zwłoki władców Francji wrzucono do jednego dołu. Kiedy 25 lat później, po restauracji monarchii ekshumowano mogiłę, okazało się, że nie było w niej głowy Henryka IV. Musiano ją ukraść podczas dewastacji grobowca. Lekarz Philippe Charlier odkrył w 2010 roku, że w zbiorach kolekcjonera-amatora znajduje się głowa króla odcięta w czasie Rewolucji. W 1919 roku antykwariusz Joseph-Emile Bourdais zakupił za kilka franków głowę na aukcji w Paryżu. W późniejszym czasie proponował oddanie głowy do Luvru, ale muzeum nie było zainteresowane nieznaną wówczas głową.

Bourdais przez wiele lat przeglądał archiwa i pisał artykuły o znalezisku. Bez efektów. Jego starania przerwał wybuch II wojny światowej. Potem głową zainteresował się inny kolekcjoner Jacques Bellanger. W 1955 roku odnalazł w Paryżu siostrę nieżyjącego już Bourdais'go i kupił głowę za sumę 5000 franków (równowartość kilkuset euro). Przez ponad 50 lat w tajemnicy przed rodziną analizował stare dokumenty i zbierał informacje o królu. Gdy zjawili się u niego dziennikarze Stéphane Gabet i Pierre Belet, wyciągnął głowę z szafy. Była ukryta w pudle i owinięta gazetami. Oddając ją reporterom pod okiem kamery kręcącej film dla kanału Discovery World, uśmiechnął się i powiedział: "W wieku 84 lat stracić głowę to żadne nieszczęście". Odnaleźona głowa króla Henryka IV zachowała się w bardzo dobrym stanie, z nietkniętym mózgiem. Podczas badań prowadzonych w szpitalu uniwersyteckim w Garches pod Paryżem na podstawie czaszki odtworzono cyfrowo rysy twarzy zmarłego króla. Autentyczność szczątków króla potwierdziły szczegółowe badania naukowe. Są one zgodne ze starymi portretami władcy i gipsowym odlewem oblicza wykonanym tuż po śmierci. Znaleziono też ślad złamania kości górnej szczęki w miejscu, gdzie niegdyś wbito nóż podczas jednego z wielu zamachów. Również badania metodą radiowęglową potwierdziły, że wiek głowy jest zgodny z okresem życia króla. Odnalezienie jednej z najistotniejszych części ciała Henryka IV, zaginionej ponad 200 lat temu w tajemniczych okolicznościach, wzbudziło we Francji sporą ekscytację. W końcu chodzi o monarchę, który potrafił wydobyć kraj z piekła wojen religijnych i uczynić go największą potęgą w Europie. A dokonał tego, mimo że w czasie wieloletniego panowania nieustannie ktoś dybał na jego głowę.

Pod koniec 2010 roku Bellanger przekazał głowę Ludwikowi de Bourbon, księciu Andegawenii, potomkowi króla i głowie rodu, który zamierzał pochować ją ponownie w roku 2011 w Saint-Denis. Prezydent Nicolas Sarkozy wyznaczył datę pochówku na maj 2012 roku, ale po badaniach, w czasie których porównano DNA trzech żyjących książąt z dynastii Burbonów z danymi uzyskanymi z badania głowy, prezydent François Hollande decyzję tę w 2013 roku anulował.

Ze związku z Małgorzatą de Valois, nie miał dzieci. Ze związku z Marią Medycejską, miał sześcioro dzieci. Ponadto Henryk IV miał co najmniej 11 dzieci ze związków nieślubnych, które później oficjalnie uznał.

Z Franciszką de Montmorency-Fosseux, dwórki swojej żony Małgorzaty de Valois, miał martwo urodzoną córkę.

Z Gabrielle d'Estrées (urodzona w 1573 roku, zmarła 10 kwietnia 1599 roku) miał:

Cezara (zmarł w 1665 roku), księcia de Vendôme,

Katarzynę Henriettę Burbon (zmarła w 1663 roku), żonę Karola II de Guise, księcia de Elbeuf,

Aleksandra (zmarł w 1629 roku), kawalera de Vendôme.

Z Katarzyną Henriettą de Balzac d'Entragues (zmarła 9 lutego 1633 roku), markizą de Verneuil, miał:

Gastona Henryka (zmarł w 1682 roku), księcia de Verneuil,

Gabrielę Angelikę (zmarła w 1627 roku), mademoiselle de Verneuil.

Z Żakliną de Bueil, hrabiną de Moret, miał:

Antoniego (zmarł w 1632 roku), hrabiego de Moret, opata w St. Etienne.

Z Karoliną des Essarts, hrabiną de Romorantin, miał:

Janinę (zmarł w 1670 roku), przełożoną zakonu w Fontevraud,

Marię Henrykę (zmarła w 1629 roku), opatka zakonu w Chelles.


Żródła:

Henryk IV Burbon w "Wikipedia" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk


Henryk IV. Król, który nie tracił głowy w "Newsweek Polska" autor: dr Andrzej Krajewski


HENRI de Bourbon w "MedLands" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk


Henrique IV w "Geneall" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk