Adelajda "Święta" Welf Burgundzka (urodzona 27 czerwca 931 roku, zmarła w Seltz, 16 grudnia 999 roku) herb

Córka Rudolfa II Welfa, króla Burgundii i Berty Hunfridings (Burchardings, Bouchardids) Szwabskiej, córki Burcharda II Hunfridings (Burchardings, Bouchardids), księcia Szwabii.

Regentka Niemiec i Italii od 7 grudnia 983 roku do maja 985 roku i od 15 czerwca 990 roku do 6 lipca 994 roku, wicekrólowa Italii od 983 roku do 7 grudnia 983 roku.

Około 946 roku poślubiła Lotara II Pépinnide-Caroling-Gevaudun (Bosonide) z Arles (urodzony między 926 a 928 rokiem, zmarła w Turynie, 22 listopada 950 roku), króla Italii. W 950 roku może poślubiła Adalberta of Ivrei. Poślubiła w 951 roku Ottona I "Wielkiego" Liudolfinga (Ottonidy) (urodzony 23 listopada 912 roku, zmał w Memleben nad Unstrutą, 7 maja 973 roku), króla Niemiec, księcia Saksonii i Turyngii, cesarza rzymskiego, króla Italii.

Święta Adelajda to jedna z najwybitniejszych kobiet pierwszego milenium, a na pewno X stulecia. Urodziła się 27 czerwca 931 roku jako córka króla burgundzkiego Rudolfa II i Berty Szwabskiej. Już w wieku sześciu lat została zaręczona z przyszłym królem włoskim, Lotarem, za którego wyszła za mąż w 947 roku. Małżeństwo to zostało zawarte ze względów politycznych i stanowiło ugodę pomiędzy Rudolfem a Hugonem z Prowansji, ojcem Lotara. Było raczej udane i szczęśliwe, a zaowocowało narodzeniem się córki, Emmy, która została matką późniejszego króla Francji Ludwika V "Gnuśnego".

Małżeństwo Adelajdy z Lotarem nie trwało jednak długo, bowiem 22 listopada 950 roku król zmarł, prawdopodobnie otruty na polecenie potężnego Berengariusza II, margrabiego Ivrei. Władza przeszła w ręce królowej Adelajdy, jednak Berengariusz nie zamierzał pozostawić wdowy po zmarłym Lotarze na tronie i chciał przejąć rządy w całym królestwie. Aby tego dokonać, musiał nakłonić Adelajdę do poślubienia jego syna Adalberta, co pozwoliłoby mu przejąć władzę w Lombardii. Margrabia ogłosił się nowym królem, jednak nie spodziewał się, że na przeszkodzie w realizacji jego zamierzeń stanie mu bardzo młoda, ale niezwykle odważna monarchini, która w sposób zdecydowany odmówiła małżeństwa z synem Berengariusza. Prawdopodobnie wiedziała lub przynajmniej domyślała się, iż za zabójstwem jej męża stał właśnie możny arystokrata z Ivrei, dlatego nie chciała przyczynić się do sukcesu jego niecnych planów politycznych.

Odmowa Adelajdy musiała rozwścieczyć Berengariusza, który uwięził ją, chcąc w ten sposób wymóc na niej zgodę na małżeństwo z Adalbertem. Królowa nie przestraszyła się jednak i postanowiła uciec, co też uczyniła dzięki pomocy dwóch służących, pozostawionych jej do dyspozycji. Niestety wkrótce Adelajdę schwytano i uwięziono w warownym zamku na wyspie położonej na jeziorze Garda, gdzie bardzo źle ją traktowano, bito i poniżano, w czym miała podobno również swój udział Willa, żona Berengariusza. Adelajda i tym razem nie poddała się, planując ucieczkę nawet z tak dobrze strzeżonego zamczyska. Wierny królowej kapelan Warinus okazał się tym, bez którego pomocy plan wydostania się z warownej wieży, a później z samej wyspy, nie mógłby zakończyć się sukcesem. Pomysł był dość prosty, choć trudny do wykonania i bardzo czasochłonny. Oboje postanowili przebić gruby mur, drążąc w nim codziennie otwór. Mnich z zewnętrznej strony więziennej komnaty, a Adelajda z pomocą swojej służącej od wewnątrz. Ta mordercza dłubanina trwała około czterech miesięcy, kiedy jednak udało się przebić ścianę na wylot, monarchini prześlizgnęła się przez otwór, wsiadła pod osłoną nocy do przygotowanej wcześniej łodzi i wydostała się z wyspy.

Berengariusz, dowiedziawszy się o tej ucieczce, natychmiast zarządził pościg, jednak tym razem nie przyniósł on żadnych rezultatów. Adelajda dotarła szczęśliwie do papieskiego zamku w Canossie, którego opiekunem był hrabia Azzo. Król uzurpator wkrótce pojawił się pod murami twierdzy i zaczął ją oblegać, żądając wydania zbiegłej władczyni. Adelajda wykazała się w tym momencie niezwykle dojrzałym zmysłem politycznym, bowiem postanowiła wezwać na pomoc niemieckiego króla Ottona I, sugerując mu, iżby mogła zostać jego żoną (wiedziała bowiem, że od kilku lat był wdowcem - po śmierci Edyty. Napisała pośpiesznie list, który dostarczył na dwór niemiecki nie kto inny, jak zaufany i dzielny Warinus, kapelan królowej. Przedarłszy się przez oblegające zamek wojska, złożył tę niecodzienną propozycję najpotężniejszemu wówczas monarsze Europy, Ottonowi I.

Władca Niemiec długo się nie zastanawiał i na prośbę ciemiężonej Adelajdy ruszył wkrótce ze swoją armią przeciw Berengariuszowi, którego pokonał i wymógł na nim złożenie hołdu lennego. Sam natomiast koronował się na króla Lombardii w mieście Pawia, do którego przybyła też niebawem uwolniona Adelajda. Wprawdzie już w liście wysłanym przez nią do Niemiec padła nieoczekiwana propozycja małżeństwa, jednak dopiero teraz, gdy monarcha poznał osobiście tę piękną i szlachetną kobietę, stało się to realne. W końcu jesienią 951 roku oboje stanęli na ślubnym kobiercu.

Nie tylko Otto był zachwycony Adelajdą, ale też królowa wiedziała dobrze, kogo prosić o pomoc i komu zaproponować swoją rękę. Sama wychowana w bojaźni Bożej, zapewne zdawała sobie sprawę, z kim ma do czynienia, a król niemiecki był wówczas nie tylko potężnym władcą, ale również człowiekiem na miarę niezwykłej włoskiej monarchini. Musiała zatem wiedzieć, że - jak zapisał kronikarz Widukind - Otto "odznaczał się nade wszystko pobożnością, we wszystkich swych poczynaniach był w najwyższym stopniu zdecydowany, zawsze uprzejmy, jeśli nie uchybiało to godności królewskiej, szczodry w podarunkach, oszczędny w sypianiu i zawsze mówiący przez sen, tak że odnosiło się wrażenie, iż ciągle czuwa. Niczego nie odmawiał swoim przyjaciołom; był lojalny ponad ludzką cierpliwość. Niezłomny duchem, nauczył się po śmierci królowej Edyty tak dobrze czytać, iż potrafił studiować ze zrozumieniem całe księgi. Umiał nadto mówić po francusku i słowiańsku, rzadko jednak to czynił. Był niezmordowanym myśliwym, jeździł konno z królewskim fasonem. Talenty te szły w parze z piękną, iście królewską posturą - miał dużą głowę o siwych włosach i świecące oczy, miotające jakby błyskawice, cerę miał czerwonawą, broda zaś - wbrew staromodnym gustom - pyszniła się na całej długości. Pierś miał kudłatą niczym lwia grzywa, brzuch w miarę zgrabny, chód niegdyś szybki, teraz bardziej miarowy; nosił rodzime szaty, nigdy zaś nie przywdziewał obcych".

Adelajda, choć dużo młodsza od swojego męża, nie ustępowała w cnotach Ottonowi, który o takiej żonie, jaką była ta "jedna z najbardziej szlachetnych i pełnych godności postaci kobiecych w historii niemieckiej, zapewne nieraz marzył. Królowa mogła teraz w pełni wykazać się swoimi zaletami, a była to - jak zapisał jej biograf Odylon w Epitaphium domine Adelheid augustę - kobieta niezwykle mądra i wykształcona, darząca wielką miłością wszystkich ludzi, a nade wszystko zatroskana szczególnie o dobro biednych i uciśnionych".

Tak więc Otto i Adelajda rozumieli się doskonale, a ich małżeństwo było bardzo szczęśliwe. Mieli czwórkę dzieci, które urodziły się pomiędzy 952 a 955 rokiem. Królowa zaopiekowała się też dwiema córkami swojego niegdysiejszego prześladowcy Berengariusza, dla których stała się matką i opiekunką.

Około 960 roku we Włoszech znów doszło do politycznych zawirowań i to ponownie za sprawą osławionego już Berengariusza. Tym razem o pomoc do Ottona zwrócił się papież Jan XII, który otrzymawszy niezbędne wsparcie, postanowił koronować króla i królową Niemiec na cesarza i cesarzową imperium rzymskiego. Stało się to dokładnie 2 lutego 962 roku. Papież wkrótce jednak, obawiając się zbyt wielkiej władzy cesarskiej Ottona, wysłał posłów do przywódców wschodniej części imperium z propozycją, aby stworzyli oni przeciwwagę dla niemieckiego władcy. Otto, oburzony papieskim postępowaniem, zwołał w listopadzie 963 roku synod biskupów w Rzymie i wymusił na nich wybranie nowego papieża, człowieka świeckiego, który rządził Kościołem jako Leon VIII. Gdy cesarz opuścił Rzym, w mieście wybuchły krwawe zajścia pomiędzy zwolennikami Ottona a popierającymi usuniętego papieża Jana. Wkrótce Jan XII powrócił na tron świętego Piotra, jednak zmarł niedługo potem, wskazując przed śmiercią jako swego następcę Benedykta V. Otto przyjechał do Rzymu po raz trzeci w lipcu 964 roku, aby doprowadzić do ponownej zmiany papieża, natomiast ten poważny kryzys zażegnano dopiero dwa lata później, kiedy jedynym uznanym przez wszystkich biskupem Rzymu został Jan XIII.

Tymczasem zawezwani przez papieża Jana XII władcy bizantyjscy rzeczywiście postanowili odegrać pewną rolę w osłabieniu cesarskiej władzy Ottona I. Rozpoczęły się zarówno zbrojne walki, szczególnie na południu Włoch, jak i polityczne negocjacje. Zakończyły się wreszcie po dziesięcioletnich zmaganiach ostatecznym uznaniem zwierzchnictwa Ottona nad Rzymem i papiestwem. Ponadto cesarz bizantyjski Jan I Tzimiskes odstąpił cesarzowi kilka okręgów w południowej Italii oraz oddał za żonę jego synowi, Ottonowi II, księżniczkę Teofano. Pierwsze lata cesarskiego panowania Ottona I i Adelajdy obfitowały więc w liczne spory i konflikty, zakończone w 972 roku układem, który był wielkim sukcesem niemieckiego monarchy. Był to jednak ostatni triumf tego jednego z najwybitniejszych średniowiecznych władców; 7 maja 973 roku cesarz zmarł, "przekazując wiekom wiele chlubnych pamiątek, ludzkich i boskich".

Adelajda była przez męża określana jako consors regni czy też consors imperii, czyli równoprawna władczyni. I rzeczywiście, oprócz wspierania ubogich i fundowania klasztorów (Peterlingen, San Salvatore w Pawii, Selz w Alzacji, Payerne w Szwajcarii), poznała również tajniki rządzenia. Po śmierci Ottona I te doświadczenia miały się przydać, bowiem to na nią spadła odpowiedzialność za państwo i cesarstwo. Wprawdzie Otto II w chwili śmierci ojca miał już osiemnaście lat, jednak opierał się w swoich rządach głównie na radach matki. Taki stan rzeczy trwał kilka lat, aż wreszcie synowa Adelajdy, cesarzowa Teofano, nastawiła skutecznie Ottona przeciw matce, i ten zmusił ją w 978 roku do opuszczenia dworu.

Cesarzowa udała się do Burgundii na dwór swego brata Konrada, gdzie poznała świętego Odylona, który później spisał jej biografię. Opiekowała się także burgundzkimi klasztorami. Konrad doprowadził w końcu do pojednania pomiędzy Adelajdą a jej synem, który mianował matkę w 983 roku wicekrólem Italii. Otto II wkrótce jednak zmarł, pozostawiając jako swego następcę trzyletniego syna, również Ottona, i polecając go opiece arcybiskupa kolońskiego Warinusa, tego samego, który przyczynił się do ucieczki Adelajdy przed Berengariuszem. Pretensje do opieki nad małoletnim cesarzem wysunął również książę bawarski Henryk "Kłótnik", najbliższy krewny Ottona III, który miał nadzieję na przejęcie władzy. Część możnowładców poparła Henryka, pozostali jednak, skupieni wokół arcybiskupa mogunckiego Willigisa i księcia saskiego Bernarda, stanęli po stronie cesarzowych Teofano i Adelajdy, uznając, iż to one właśnie powinny sprawować władzę w zastępstwie ich nieletniego syna i wnuka. Teofano udała się wówczas do Italii, aby pogodzić się z teściową i zaproponować jej powrót do Niemiec oraz objęcie regencji. W czerwcu 984 roku obie cesarzowe pojawiły się w kraju i dzięki wsparciu Konrada Burgundzkiego, Konrada Szwabskiego oraz większości hierarchii kościelnej przejęły władzę i doprowadziły w 986 roku, podczas wielkiego zjazdu dworskiego w Kwedlinburgu, do powtórzenia ceremonii koronacji sześcioletniego wówczas króla.

Cesarzowa Teofano nie zamierzała jednakże dzielić się regencją ze swoją teściową, z którą nigdy nie miała dobrych stosunków, dlatego szybko usunęła ją z dworu. Zmarła jednak w 991 roku i jedyną regentką została babka cesarza. Adelajda radziła sobie w tej roli bardzo dobrze, ponieważ miała już pewne doświadczenie. Jednym z ważniejszych zadań, z jakimi musiała się wówczas zmierzyć, było opanowanie niepokojów w Burgundii, co udało się jej znakomicie; ponadto usprawniła administrację oraz finanse państwa. We wrześniu 994 roku Otto III mógł już samodzielnie objąć rządy i wtedy też zakończyła się polityczna działalność cesarzowej matki.

Adelajda, kobieta bardzo religijna i wiernie oddana Kościołowi, już od dawna skłaniała się ku życiu kontemplacyjnemu, dopiero jednak teraz, gdy wzorowo wypełniła rolę żony, matki i babki, kiedy spełniła już wszystkie obowiązki wobec imperium, mogła odseparować się nieco od świata. Choć nie przywdziała habitu, ostatnie lata swojego życia najchętniej spędzała w ufundowanym przez siebie ulubionym klasztorze w Selz pod Strasburgiem. Tam też zmarła 16 grudnia 999 roku.

Adelajda jeszcze za życia uważana była za osobę świętą, mawiano o niej: „najpobożniejsza, najłaskawsza". Podejmowała wiele akcji charytatywnych, a w Żywocie świętego Majolusa, opata Cluny, zostało napisane, że była "nadzieją biedaków, pociechą strapionych". Nie dziwi więc, że zaraz po tym, jak złożono jej ciało do grobu, mnóstwo ludzi zaczęło do niego pielgrzymować i wypraszać łaski w różnych sprawach. Zaczęto też odnotowywać pierwsze cuda. W Liber miraculorum zebrano trzynaście poświadczonych cudów, wśród których znalazły się trzy uczynione jeszcze za życia świętej, trzy w obronie dóbr klasztornych, jeden dotyczył obrony osoby niesłusznie oskarżonej, a reszta należała do bardziej tradycyjnych uzdrowień na ciele.

Prawie sto lat po śmierci cesarzowej Adelajdy papież Urban II usankcjonował wciąż żywy kult jej osoby i dokonał uroczystej kanonizacji w 1097 roku, przedstawiając ją następnym pokoleniom jako chrześcijański wzór małżonki i matki, a także królowej i cesarzowej. Od tego też czasu relikwie świętej Adelajdy zaczęły krążyć po Europie, docierając między innymi do Flavigny, Strasburga, Costanzy czy Magdeburga. Cesarzowa czczona jest również w Besançon, Bazylei, Genewie i Lozannie oraz we Włoszech.

W ikonografii przedstawiana jest w szatach królewskich z insygniami władzy, czyli z koroną i berłem, czasem trzyma też w ręku miniaturowy kościół lub klasztor; czasami rozdaje jałmużnę i jedzenie ubogim. Najpiękniejszy wizerunek świętej Adelajdy znajduje się w katedrze w Meissen, gdzie znajduje się czternastowieczna rzeźba przedstawiająca dostojną, ale uroczo uśmiechniętą królową. Adelajda jest patronką między innymi osób poniżanych, więźniów, wygnańców oraz wdów.

Lotar II i Adelajda doczekali się tylko córki:

Emmy (urodzona około 948 roku, zmarła po 987 roku), żona Lotara III [IV] (urodzony w 941 roku, zmarł 2 marca 986 roku), króla Franków zachodnich.

Otton I i Adelajda mieli razem czworo dzieci, z których dwoje dożyło lat sprawnych:

Henryk (urodzony między 952 a 953 roku, zmarł 7 kwietnia po 954 roku),

Bruno (urodzony między 953 a 954 roku, zmarł 8 września 957 roku),

Matylda (urodzona w grudniu 954 roku, zmarła 2 lipca 999 roku), ksieni w Quedlinburgu, namiesniczka Niemiec,

Otton II (urodzony w 955 roku, zmarł 7 grudnia 983 roku), król Niemiec, cesarz rzymski, po nim potomstwo.

Patronka: osób znieważanych, panien młodych, księżniczek, cesarzowych, rodzicielstwa, rodziców z dużą liczbą dzieci, ojczymów i macoch, wygnańców, więźniów, wdów i powtórnych małżeństw.

Wspomnienie liturgiczne świętej Adelajdy - 16 grudnia.

Modlitwa:

"Boże, który co roku obdarowujesz nas radosnym wspomnieniem świętej Adelajdy, spraw, abyśmy mogli także naśladować jej przykład w naszym życiu. Udziel nam tej łaski, abyśmy z miłości ku Tobie godnie umieli nosić krzyż utrapień naszych. Odejmij od nas wszelką niecierpliwość i małoduszność, natchnij nas męstwem i siłą pójścia tymi drogami, którymi i Ty chodziłeś. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, który króluje w Niebie i na ziemi. Amen".


Żródła:

"Święci władcy - leksykon" - Jerzy Adam Świdziński

30-05-2020

26-03-2020