Ferdynand I Habsburg (urodzony w Alcalá de Henares, 10 marca 1503 roku, zmarł w Wiedniu, 25 lipca 1564 roku) herb

Syn Filipa I Habsburg "Pięknego" króla Kastylii, Leonu i Joanny I "Obłąkanej" Trastámara (Capet-Bourgogne-d'Aragona) królowej Kastylii, Leonu, córki Ferdynanda III Trastámara (Capet-Bourgogne-d'Aragona) króla Aragonii i Izabeli I Trastámara (Capet-Bourgogne-d'Aragona) królowej Kastylii i Leonu.

Arcyksiążę Austrii, książę Krainy, książę Karyntii, książę Styrii, hrabia Tyrolu od 1520 rok do 25 lipca 1564 roku, regent Czech od 29 sierpnia do 23 października 1526 roku, regent Węgier od 29 sierpnia do 23 października 1526 roku, król Czech i książę-elektor Świętego Cesarstwa Rzymskiego, margrabia Moraw, książę wrocławski od 23 października 1526 roku do 25 lipca 1564 roku, król Węgier i Chorwacji od 8 września 1563 roku do 25 lipca 1564 roku, król Niemiec od 5 stycznia 1531 roku do 14 marca 1558 roku, cesarz Rzymski Narodu Niemieckiego od 14 marca 1558 roku do 25 lipca 1564 roku, landgraf Górnej i Dolnej Alzacji od 16 stycznia 1556 roku do 25 lipca 1564 roku, książę raciborski od 1552 roku do 25 lipca 1564 roku, książę opolski od 1549 roku do 1551 roku i od 1558 roku do 25 lipca 1564 roku.

Tytulara: z Bożej łaski wybrany cesarz rzymski, po wieki August, król Niemiec, Węgier, Czech, Chorwacji, Sławonii, Serbii, Kumanii i Bułgarii arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Brabancji, Styrii, Karyntii, Karnioli, margrabia Moraw, książę Luksemburga, Górnego i Dolnego Śląska, Wirtembergii i Teck, Szwabii, książęcy hrabia Habsburga, Tyrolu, Ferratty, Kyburga, Gorycji, margrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego Enns, Burgau, Górnych i Dolnych Łużyc, etc. uksiążęcony hrabia Habsburga, Tyrolu, Ferreti, Kyburga, Gorycji etc., landgraf Alzacji, pan Marchii Wenedyjskiej, Pordenone i Salin, Port Naon, etc., etc.

W Linz, 25 maja 1521 roku poślubił Anne Jagiellonkę (urodzona w Pradze, 23 lipca 1503 roku, zmarła w Pradze, 27 stycznia 1547 roku), córkę Władysława II "król dobrze" Jagiellończyka, króla Czech, Węgier, Chorwacji i Anny de Foix, córki Gastona II de Foix, hrabiego de Candale.

Młodszy brat cesarza Karola V Habsburga, któ­ry w 1521 roku przyznał mu Austrię wraz z regencją niemieckich posiadłości Habsburgów i Wirtembergią. Przez po­nad trzydzieści lat zastępował Karola w sprawach niemieckich, reprezentując go na sejmach i przewodnicząc cesar­skiej radzie rządowej (Reichsregiment), stosując się w najdrobniejszych szcze­gółach do wytycznych cesarza. Jako wróg protestantyzmu, ponosił pewną odpowiedzialność za luterańską secesję na sejmie Rzeszy w Spirze w 1529 roku. Po utracie Wirtembergii na rzecz luterańskiego landgrafa heskiego Filipa w 1534 roku pomagał cesarzowi w pokonaniu prote­stanckiego Związku Szmalkladzkiego w latach 1546-1547. Rozżalony odmową Karola, który nie oddał mu odbitej Wir­tembergii i niezadowolony z podejmowanych przez cesarza prób zapewnienia korony cesarskiej swemu synowi Filipo­wi (przyszłemu Filipowi II Hiszpańskie­mu) Ferdynand zaczął prowadzić bardziej nieza­leżną politykę. Od 1531 roku byt dziedzicem cesarstwa, jednak jego ambicje zado­woliło dopiero wyłączenie Filipa z sukcesji niemieckiej w 1553 roku, która przeszła w ręce syna Ferdynanda, przyszłego cesarza Maksymiliana II.

W kwestii protestanckiej Ferdynand - w przeciwieństwie do Karola - uzna­wał potrzebę kompromisu. W 1552 roku wyne­gocjował traktat pasawski z luterańskim elektorem Saksonii Maurycym, prowadzącym wówczas wojnę z cesarzem. W 1555 roku podpisał pokój augsburski, któ­ry - nie licząc drobniejszych starć -przyniósł pół wieku spokoju wojującym ze sobą religijnym frakcjom niemieckim.

25 maja 1521 roku w Linzu pojął za żonę Annę Jagiellonkę, córkę króla Czech i Węgier Władysława II. Po bitwie pod Mohaczem w sierpniu 1526 roku i śmierci szwagra, Ludwika II, stał się najpoważniejszym kandydatem do tronu obu królestw. 24 października został uznany królem przez sejm czeski, jednak na Węgrzech niechętne Habsburgom stronnictwo tamtejszej średniej szlachty powołało na tron wojewodę siedmiogrodzkiego Jana Zápolyę. Jeszcze w 1526 roku Ferdynand odniósł nad Zápolyą zwycięstwo w bitwie pod Tokajem, po czym 16 grudnia w Preszburgu został wybrany przez większość węgierskich elit arystokratycznych królem Węgier. Koronował się 24 lutego 1527 roku w Czechach i 3 listopada tego samego roku na Węgrzech. Wcześniej, 1 stycznia, sejm chorwacki w Cetin ogłosił go królem Chorwacji. W marcu 1528 roku odniósł kolejne zwycięstwo w bitwie pod Sziną. Ponieważ jednak Zápolya nie wycofał się z walki i uznał się wasalem sułtana Sulejmana "Wspaniałego", Habsburgowie zostali uwikłani w wojnę z Turkami Osmańskimi, którzy niebawem ponownie uderzyli na Węgry, a następnie Austrię. W 1529 roku Ferdynand I, z pomocą hiszpańskich i niemieckich wojsk Karola V, zmusił Turków do odstąpienia od oblężenia Wiednia. Rozpoczęła się epoka panowania Habsburgów w Czechach i na Węgrzech, ale także zmagań między nimi a książętami Siedmiogrodu o koronę Świętego Stefana.

Stan wojny był uciążliwy dla obu stron, z których żadna nie była w stanie wyeliminować przeciwnika. Wreszcie 1538 roku w Wielkim Waradynie (węg. Nagyvárad, niem. Grosswardein) adwersarze podpisali traktat rozbiorowy. Zachodnią część Węgier, Słowację i Chorwację zachowali Habsburgowie, natomiast środkowe Węgry i Siedmiogród wraz z dożywotnim tytułem królewskim zatrzymał Jan Zápolya. W myśl porozumienia po jego śmierci wszystkie ziemie węgierskie wraz z Siedmiogrodem miały trafić w ręce Ferdynanda, który zdobył pewną przewagę polityczną i militarną. Po śmierci Zápolyi w 1540 roku wybrano jednak na króla węgierskiego syna Jana i Izabeli Jagiellonki, małoletniego Jana Zygmunta Zápolyię. Dało to początek nowej wojnie z Siedmiogrodem i Turkami. W 1541 roku, po tym jak Sulejman zdobył Budę, zawarto nowy układ, na mocy którego utrzymano podział terytorialny z 1538 roku jako stały. Tytuł królewski pozostał jednak przy Habsburgach, a Zapolya musiał zadowolić się godnością wielkiego księcia Siedmiogrodu. Ferdynand nie był w stanie nieustannie toczyć walki z błyskotliwym strategiem i potężnym władcą, jakim był Sulejman. W 1547 roku zawarł rozejm z Turkami za cenę płacenia corocznego haraczu sułtanowi (30 tys. dukatów). Pobieranie od króla węgierskiego daniny dawało Porcie poczucie pełnego podboju Węgier. Warunki te potwierdził pokój podpisany w Stambule w 1562 roku.

W sprawy węgierskie mieszał się wuj Jana Zygmunta, król Polski i wielki książę litewski Zygmunt August. W 1549 roku w Pradze zawarto jednak traktat, na mocy którego polski monarcha zobowiązywał się do neutralności wobec konfliktu na Węgrzech. W Brukseli układ zatwierdził cesarz Karol V. W 1553 roku Zygmunt August poślubił córkę Ferdynanda, siostrę pierwszej żony Elżbiety, Katarzynę Habsburżankę. Zwrot w polityce polskiej podyktowany był groźbą ewentualnego sojuszu między Habsburgami a Moskwą.

W 1551 roku Izabela Jagiellonka zawarła z Habsburgami pakt w Gyulafehérvár, na mocy którego w imieniu małoletniego syna zrzekała się Księstwa Siedmiogrodzkiego. W zamian za to miała otrzymać księstwo opolskie i pieniężne odszkodowanie. Ponieważ Ferdynand I zobowiązań nie dotrzymał, Izabela z synem wyjechała do Polski. Po kilku latach sułtan osmański Sulejman zażądał powrotu Zapolyów do Siedmiogrodu. Cesarz, obawiając się nowej wojny z Turkami, poprosił Zygmunta Augusta o odesłanie Jana Zygmunta do ojczyzny. W 1556 roku pod eskortą polskiego wojska Izabela i Jan Zygmunt powrócili na ziemie rumuńskie. Po śmierci księżnej w 1559 roku, Zygmunt August poczuwał się do obowiązku dbania o interesy i bezpieczeństwo siostrzeńca, wdał się więc w długie i trudne negocjacje z nieustępliwym Ferdynandem.

Argumentami w sporze mogły być inne problemy polityczne. W 1557 roku Ferdynand I jako zwierzchnik zakonu krzyżackiego wystąpił w obronie niezależności zakonu kawalerów mieczowych i ich państwa w Inflantach. W tym czasie o wpływy i faktyczną kontrolę nad podupadającym państwem zakonnym rywalizowali król Polski Zygmunt August i car Moskwy Iwan IV "Groźny". Posłowie cesarscy pośredniczyli przy zawieraniu układu w Poswolu pomiędzy Polską a Zakonem. Gdy w 1559 roku, po moskiewskim najeździe na Inflanty, zakon zwrócił się z prośbą o pomoc do cesarza, Ferdynand nie był w stanie przeprowadzić żadnych działań, nie chciał też otwarcie występować przeciw Moskwie, szczególnie że car głosił ideę krucjaty przeciw protestantom inflanckim. Do końca życia cesarz pozostał w zasadzie neutralny wobec I wojny północnej, milcząco godząc się na rozbiór państwa zakonnego pomiędzy Polskę, Danię i Moskwę.

Karol V angażował brata do pomocy w prowadzeniu spraw Rzeszy. W 1521 roku został mianowany nie tylko władcą Austrii, ale także przewodniczącym Rady Cesarskiej (Reichsregiment), organu asystującego cesarzowi w zarządzaniu Świętym Cesarstwem. W styczniu 1531 roku, wskutek zabiegów brata, został w Kolonii wybrany przez książąt-elektorów na "króla Rzymian", czyli króla Niemiec. Tytuł ten czynił go następcą Karola na tronie cesarskim, a to gwarantowało sukcesję Habsburgów państwie niemieckim. W elekcji brali udział: sam Ferdynand jako król czeski, margrabia brandenburski Joachim I Nestor, palatyn Reński Ludwik V, książę saski Jan "Stały", książę-arcybiskup Moguncji kardardynał Albrecht Hohenzollern, książę-arcybiskup Kolonii Herman V von Wied oraz książę-arcybiskup Trewiru Johann III von Metzenhausen. Koronacja królewska odbyła się tradycyjnie w Akwizgranie.

W 1524 roku jako arcyksiążę Austrii Ferdynand I uczestniczył w zjeździe katolickich książąt Rzeszy w Ratyzbonie. Potwierdzono na nim zakaz czytania dzieł Marcina Lutra. Później, jako król i cesarz rzymski, prowadził jednak politykę kompromisu na szczeblu ogólnoniemieckim. W 1552 roku działał na rzecz zawarcia rozejmu w Pasawie, potem prowadził w zastępstwie brata negocjacje, które zakończyły się podpisaniem i uchwaleniem pokoju religijnego w Augsburgu w 1555 roku.

W 1522 roku Karol V nadał Ferdynandowi Księstwo Wirtembergii, które uprzednio odebrał protestanckiemu księciu Ulrichowi. Ferdynand musiał jednak zrzec się nowego władztwa, po tym jak w 1534 roku został pokonany w bitwie pod Lauffen przez sojusznika Ulricha, landgrafa Hesji Filipa. Na mocy ugody zawartej w Kadan w czerwcu tego samego roku, Ulrich odzyskał swoje księstwo, ale uznał się formalnym lennikiem Ferdynanda I nie tylko jako króla niemieckiego, ale nawet jako jako arcyksięcia Austrii. Habsburgowie używali tytułu książąt wirtemberskich jeszcze w XIX wieku.

Dzięki pokojowi augs­burskiemu zawartemu w 1555 roku, zakończył epokę walk religijnych w Niemczech rozpo­częta wraz z rozprzestrzenianiem się luteranizmu. Uznał prawa książąt nie­mieckich do decydowania o religii pod­danych. Uczynił z elekcyjnej korony Czech i Węgier dziedziczną koronę Habsburgów.

W 1558 roku, po abdykacji Karola V, Ferdynand I objął tron cesarski i został koronowany 24 marca we Frankfurcie nad Menem. Angażował się w obrady soboru trydenckiego. Ponieważ odnosił się przychylnie do żądań protestantów uznania komunii pod dwiema postaciami, papież Paweł IV odmawiał uznania jego tytułu cesarskiego. Dopiero w 1559 roku następca Pawła, papież Pius IV uznał Ferdynanda prawowitym cesarzem wskutek nalegań bratanka tego ostatniego, króla Hiszpanii Filipa II. W 1564 roku, na prośbę Ferdynanda, papież wyraził zgodę, aby w Czechach i niektórych państwach niemieckich przyjmowano komunię pod dwiema postaciami.

W 1559 roku na wniosek Ferdynanda I Sejm Cesarstwa uchwalił ordynację menniczą, której celem było uporządkowanie spraw monetarnych w Rzeszy po zakończeniu długich wojen. W tym samym roku Sąd Nadworny Cesarstwa (Reichshofrat) z siedzibą w Wiedniu został zreorganizowany przez cesarza, a Sejm uznał go oficjalnie za organ państwowy Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

W 1527 roku Ferdynand I wydał ordynację ustrojową dla Austrii, Czech i Węgier - Hofstaatsordnung (niem. porządek dworu i państwa). Określała ona reguły funkcjonowania państw naddunajskich i definiowała ich instytucje polityczne: m.in.: wprowadzała instytucję Tajnej Rady, głównego organu doradczego władcy. W 1528 roku cesarz zniósł tradycyjne zgromadzenia komunalne czeskich miast, wywołując tym duże niezadowolenie. Ferdynand powołał w Czechach, na Śląsku i na Węgrzech urzędy identyczne do austriackich: rady dworskie (niem. hofrat), kancelarie dworskie (niem. hofkanzlei) i kamery dworskie (niem. hofkammer), czyli izby skarbowe. W 1537 roku podporządkował austriackiej Kamerze Dworskiej odpowiadające jej kamery na Węgrzech (w Preszburgu), w Czechach (w Pradze) i na Śląsku (we Wrocławiu). Dążył wyraźnie do unifikacji podległych sobie ziem i budowy zwartej, scentralizowanej monarchii. W 1556 roku przekazał Cesarskiej Nadwornej Radzie Wojennej (niem. Kaiserliche Hofkriegrat) odpowiedzialność za problematykę obronną wszystkich krajów monarchii. W ten sposób stała się ona instytucją stojącą ponad odpowiednimi organami krajowymi. Cesarz mianował do rady jedynie Niemców, co wywoływało niezadowolenie Czechów i Węgrów. Mimo to przestrzegał większość praw stanów czeskich i węgierskich. Ferdynand I proponował także wspólne obrady sejmów Austrii, Czech i Węgier, jednak stany czeskie i węgierskie odmówiły. W 1559 roku rosnący opór elit węgierskich i czeskich zmusił Ferdynanda I do częściowej decentralizacji. Znalazła ona wyraz w utworzeniu osobnych kancelarii nadwornych dla Czech i Węgier.

Dla swojej małżonki - Anny Jagiellonki, w latach 1536-1563 wzniósł w Pradze Belweder - letni pałac cesarzowej - najpiękniejszy zabytek renesansowej architektury.

W 1528 roku Ferdynand I wydał edykt przeciw protestantom na Śląsku. Odprawianie nabożeństw niezgodnie z rytem rzymskim i organizowanie tajnych zgromadzeń dysydenckich groziło karą. Kazał nawet niszczyć domy, w których odbywały się takie zgromadzenia. W praktyce edyktu jednak nie wykonano. W 1535 roku wypowiedział się przeciwko uznaniu przez Koronę wspólnoty Braci czeskich. W 1551 roku król sprowadził jezuitów do Wiednia. Przejęli oni kontrolę nad wiedeńskim uniwersytetem i mieli zająć się wychowaniem dzieci cesarskich. W 1552 roku Ferdynand zajął dla Korony kompetencje w kwestii mianowania członków konsystorza utrakwistów, przez co stany utraciły kontrolę nad tą instytucją. W 1556 roku sprowadził jezuitów także do Pragi, gdzie w 1561 roku reaktywował arcybiskupstwo (nieobsadzone od ponad osiemdziesięciu lat). Ferdynand nie zgodził się na to, by utrakwiści utworzyli odrębną organizację kościelną wzorowaną na protestanckiej.

W 1546 roku wybuchła w Niemczech I wojna szmalkaldzka. Ferdynand I zwołał czeskie pospolite ruszenie, jednak ogromna część szlachty czeskiej i czeskich miast nie zamierzała walczyć przeciw niemieckim protestantom. Na początku 1547 roku w Pradze zebrał się czeski sejm, bez zgody Ferdynanda. Sejm zażądał potwierdzenia elekcyjnego ustroju monarchii, przestrzegania praw i wolności stanów czeskich i przywrócenia wolności wyznania. Wybrano też radę złożoną z dwunastu szlachciców, wszyscy należeli do wspólnoty braci czeskich. Rada powołała armię i powierzyła dowództwo Kasparowi Pflugowi. Ten wyruszył z zebranymi jednostkami na granicę czesko-saską, ale odmówił przyjmowania rozkazów od króla i czekał na instrukcje sejmu.

Tymczasem po zwycięstwie cesarza Karola V 24 kwietnia 1547 roku pod Mühlbergiem Habsburgowie zdobyli groźną przewagę. Armia czeska się rozeszła, a stany zaproponowały Ferdynandowi ugodę. Ten latem 1547 roku powrócił do Pragi w asyście hiszpańskich wojsk swojego brata i zajął miasto prawie w ogóle nie napotykając oporu. Król aresztował i skonfiskował majątki przywódców opozycji (sześciu skazano na śmierć i ścięto w sierpniu podczas obrad sejmu - stąd mówiono o "krwawym sejmie roku 1547"). Ferdynand I narzucił miastom kontrolę w postaci królewskich "sędziów miejskich" nadzorujących całość spraw danych miast, anulował wiele miejskich przywilejów. Dużą część własności komunalnej czeskich miast przejęła wtedy Korona. W Pradze utworzono królewski sąd apelacyjny, który stanowił wyższą instancję dla miejskiego wymiaru sprawiedliwości w całych Czechach. Po 1547 roku szlachta zdobyła dużą przewagę polityczną nad czeskim mieszczaństwem.

W 1562 roku w Ratyzbonie Ferdynand I przeprowadził elekcję swojego syna, Maksymiliana II Habsburga, w Niemczech oraz w Czechach, a rok później koronował go na króla Węgier. Tym samym zapewnił dynastii płynną sukcesję. W 1564 roku cesarz podzielił austriackie ziemie Habsburgów pomiędzy swoich synów. Austrię zapisał Maksymilianowi. Styrię, Karyntię i Karniolę otrzymał arcyksiążę Ferdynand II, a Tyrol i szwabskie posiadłości Habsburgów arcyksiążę Karol.

Podczas panowa­nia Ferdynanda I niemal ciągłe zagrożenie dla Euro­py stanowili Turcy osmańscy. Turkom nie udało się zdobyć Wiednia w 1529, ale po­nownie zagrozili Austrii w 1532 roku i w 1541 roku. Nie mogąc doczekać się pomocy ze stro­ny księstw niemieckich, mimo wielokrot­nie ponawianych próśb, Ferdynand zawarł w 1562 trudny pokój z Turkami, w którym zobo­wiązywał się płacić haracz sułtanowi tu­reckiemu za austriacką część Węgier.

Obowiązki cesarskie po Karolu objął Ferdynand I w 1555 roku. Na cesarza wybrano go w 1558 roku, po abdykacji brata. Po objęciu tronu posiadłości Habsburgów w Europie podzielił na dwie łatwiejsze w rządzeniu części - austriacką i hiszpańską. Część hiszpańska przypadła w udziale Filipowi, natomiast Niemcy objął Ferdynand. Nowy cesarz scentralizował administrację i - z niewiel­kim powodzeniem - starał się odbudo­wać wpływy katolicyzmu. Jego najstar­szy syn Maksymilian zastąpił go na tro­nie cesarskim w 1564 roku. Ferdynand, choć pozosta­wał w cieniu brata Karola V, stal się jednym z największych władców domu Habs­burgów w XVI wieku, zwiększając znacznie dziedziczne posiadłości austriackiej gałę­zi rodu i przywracając pokój w cesarstwie po dziesięcioleciach wojen religijnych.


Żródła:

Ferdynand I Habsburg w "Wikipedia" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk