Jan Firlej herbu Lewart (urodzony w Dąbrowicy około 1521 roku, zmarł w Kocku 28 kwietnia 1574 roku)

Syn Piotra Firleja herbu Lewart dworzanina królewskiego, kasztelana chełmińskiego, bieckiego, wiślickiego, wojewody lubelskiego, ruskiego, starosty lubelskiego, radomskiego, kazimierskiego i Katarzyny Tęczyńskiej herbu Topór.

Interrex Królestwa Polskiego od 7 lipca 1572 roku do października 1572 roku. Dworzanin królewski od 1545 roku. W 1554 roku został sekretarzem królewskim, później w 1555 roku został kasztelanem bełskim, w 1561 roku kasztelanem lubelskim. W 1563 roku otrzymał urząd marszałka wielkiego koronnego. Wojewoda lubelski od około 1521 roku do 1574 roku W 1572 roku został wojewodą i starostą krakowskim, starostą kazimierskim i starostą rohatyńskim.

Między 1546 a 1547 rokiem ożenił się z Zofią Boner herbu Boner (zmarł po 1563 rokiem), córką barona Świętego Imperium Rzymskiego Seweryna Bonera, burgrabiego krakowskiego, wielkorządcy i żupnika krakowskiego, kasztelana żarnowskiego, bieckiego, sądeckiego, starosty rabsztyńskiego, oświęcimskiego, czchowskiego, osieckiego, bankiera króla polskiego Zygmunta I. Przed 1565 rokiem poślubił Zofię Dzik "z Pierśni" herbu Doliwa (zmarła po 1568 roku) (później żona Floriana Zebrzydowskiego herbu Radwan (zmarł w 1566 roku) dworzanina królewskiego, sekretarza królewskiego i referendarza dla Podlasia, kasztelana oświęcimskiego i burgrabiego zamku krakowskiego, kasztelana lubelskiego, hetmana nadwornego koronnego, starosty sądeckiego i tyszowieckiego. Mąż Barbary Mniszchównej herbu Mniszek (zmarła w 1580 roku), córki Mikołaja Mniszcha herbu Mniszek "z Kuńczyc i Wracimowa" burgrabiego krakowskiego, starosty sokalskiego i łukowskiego i Barbary Kamienieckiej herbu Pilawa, córki Marcina Kamienieckiego herbu Pilawa kasztelana sanockiego, podkomorzego sanockiego, kasztelana lwowskiego, wojewody podolskiego (wdowa po Łukaszu Nagórskim staroście garwolińskim, po śmierci Jana Firleja żona Jana Dulskiego herbu Przegonia (zmarł 28 marca 1590 roku) łowczy podlaski, kasztelan chełmiński, podskarbi wielki koronny).

Przez dwa lata studiował w Lipsku i tyle samo w Padwie. Odbył następnie podróż do Rzymu, Egiptu i Palestyny. W 1545 roku został dworzaninem Zygmunta Starego. W tym też roku posłował do cesarza Karola V na sejm Rzeszy w Wormacji. W 1548 roku został dworzaninem nowego króla Zygmunta II Augusta. Zaprzyjaźnił się wówczas ze Stanisławem Hozjuszem i kanclerzem Samuelem Maciejowskim. W 1552 roku został po raz pierwszy wybrany posłem na sejm z ziemi sandomierskiej. W 1554 roku król wpisał go w poczet sekretarzy. W 1555 roku wszedł do senatu jako kasztelan bełski. W 1556 roku był już wojewodą bełskim, a w 1561 roku lubelskim.

Jako prominentny członek senatu dał się poznać jako jeden z najzagorzalszych przeciwników szlacheckiego ruchu egzekucyjnego. W 1563 roku został marszałkiem wielkim koronnym. By odwrócić uwagę szlachty od egzekucji jego dóbr (z których wiele posiadał nielegalnie) był gorącym propagatorem unii korony z Litwą. Po zawarciu Unii Lubelskiej w 1569 roku wszedł w zażarty spór kompetencyjny z kanclerzem wielkim litewskim Janem Chodkiewiczem. W 1572 roku został wojewodą i starostą krakowskim, łamiąc tym samym incompatibilitas. W czasie bezkrólewia zwalczał wpływy interrexa prymasa Jakuba Uchańskiego. Sam obsadził Wawel 600 drabami marszałkowskimi, a ulegli mu senatorowie zadecydowali, że elekcja ma się odbyć na polach pod Lublinem (gdzie Firlejowi było najbliżej). Jednakże wobec oporu szlachty jego plan spełzł na niczym. Sułtan Selim II doradzał szlachcie jego kandydaturę, obok kandydatur prymasa Jakuba Uchańskiego i hetmana wielkiego koronnego Jerzego Jazłowieckiego.

Na elekcję pod wsią Kamień na Pradze przybył z 200 żołnierzami i 17 działami. Był zwolennikiem kandydatury szwedzkiej Jana III Wazy. Wycofał się z wojskiem do Grochowa. Pole elekcyjne obiegła wówczas wieść, jakoby Firlej zamierzał siłą dokonać wyboru nowego króla. Zarządzono alarm, wytoczono armaty i skierowano ich lufy w stronę Grochowa. Zmienił wówczas orientację i popierał Henryka Walezego, na warunkach potwierdzenia przez niego aktu konfederacji warszawskiej, zawarcia paktów konwentów i przyjęciu tzw. artykułów henrykowskich. Henryk Walezy w drodze do Krakowa zatrzymał się 16 lutego 1574 roku w dworze Firleja w Balicach. W czasie koronacji w katedrze wawelskiej, jego postawa była przyczyną zamieszania, gdy przerwał ceremonię podchodząc do króla z trzema dokumentami gwarantującymi wolność dla protestantów i żądał by monarcha je zaprzysiągł. Powiedział: "Jurabis, rex, promisisti". Król nie miał wyjścia i to potwierdził.

Był jednym z najwybitniejszych propagatorów protestantyzmu w Rzeczypospolitej. Po 1550 roku przeszedł najpierw na luteranizm, później był wyznawcą kalwinizmu. W swoich dobrach zamienił kościoły w zbory. Był zwolennikiem porozumienia się kalwinów z arianami. W jego domu w Piotrkowie 22 marca 1565 roku miała miejsce dysputa teologiczna o dogmacie o Trójcy Świętej, którego arianie jednak nie uznali. Od tego momentu datuje się narastający konflikt kalwińsko-ariański, który w Rzeczypospolitej na pewno był większy niż kalwińsko-katolicki.

Jan Firlej został pochowany w Kocku, w murowanym kościele parafialnym, który osobiście zmienił na zbór kalwiński.


Żródła:

Jan Firlej "w Wikipedii"