Jan I Olbracht (Albrecht) Jagiellończyk (urodzony w Krakowie 27 grudnia 1459 roku, zmarł w Toruniu 17 czerwca 1501 roku) herb

Syn Kazimierza IV Jagiellończyka króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego i Elżbiety Habsburżanki "Rakuszanki", córki Albrechta II (V) Habsburga króla Niemiec, Węgier i Czech.

W latach 1490 do 1498 władał księstwem głogowskim i opawskim, następnie w latach 1491 do 1498 władał księstwem żagańskim, później został księciem oleśnicko-wołowskim. Od 1492 roku pełnił urząd namiestnika Śląska. 7 czerwca 1490 roku został wybrany na króla Węgier, z którego tytułu zrzekł się 31 grudnia 1491 roku. 27 sierpnia 1492 roku został królem Polski i panował do swojej śmierci (23 września 1492 roku zostaje koronowany). W 1494 roku przyłączył do Korony księstwo zatorskie oraz w 1495 roku przyłączył księstwo płockie.

Tytulara: Jan I Olbracht z Bożej łaski król Polski, ziemi krakowskiej, sandomierskiej, łęczyckiej, sieradzkiej, Kujaw, najwyższy książę Litwy, pan i dziedzic Rusi, Prus, Chelmna, Elbląga i Pomorza.

Władca prywatnie.

Jan Olbracht (Albrecht) był trzecim synem Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Habsburżanki. Miał dziesięcioro rodzeństwa. Był ulubieńcem matki. Rozbudzała ona w nim dumę królewską, przekonanie o własnej wyższości i wielkie ambicje. Był wykształcony. Jego nauczycielami byli Jan Długosz i Kallimach. Znał łacinę, niemiecki i włoski, potrafił pięknie przemawiać. Interesował się muzyką i malarstwem. Od piętnastego roku życia uczył się rządzić na dworze królewskim, uczestnicząc przy boku ojca na wszystkich ważniejszych wydarzeniach politycznych. Gdy starszy brat Władysław objął tron czeski, a Kazimierz zmarł, Jan Olbracht stał się naturalnym następcą ojca. Gorąco popierała go matka. Jan Olbracht był wysoki, tęgi i silny, miał piwne oczy. Twarz miał "z pewnym wyrzutem i wysiękiem", a włosy rzadkie. Lubił wygody, uwielbiał dobrze zjeść. Był bardzo wybredny. Lubił uciechy i zabawy, dużo pił. Wdał się nawet kiedyś po pijanemu w uliczną burdę w Krakowie. Został w niej zraniony. Miał liczne i niewyszukane miłostki. Efektem tego było nabawienie się "choroby francuskiej". Miał opinię mężnego rycerza i dobrego dowódcy. Nie ożenił się i nie pozostawił potomków. W 1501 roku, przygotowując się w Toruniu do wojny z Krzyżakami, tknięty paraliżem utracił mowę. Zmarł wkrótce mając niewiele ponad 40 lat. Pochowany został w katedrze krakowskiej, a jego wczesnorenesansowy nagrobek ufundowała matka.

Działalność publiczna.

Jan Olbracht przygotowywał się do sprawowania władzy u boku ojca i od początku przeznaczony był na następcę Kazimierza Jagiellończyka.

Próbą samodzielnych rządów było piastowanie godności zastępcy króla na Rusi. Jego zadaniem było tam zabezpieczenie kresów południowo-wschodnich. Wywiązał się z niego dobrze. Wtedy to zrodziła się o Olbrachcie opinia, że jest mężnym i zdolnym dowódcą. Rozpowszechnił się pogląd, że będzie najgodniejszym następcą starego króla. Od 1490 roku Jan Olbracht zaangażował się w walkę o tron węgierski. Rywalizował ze swoim starszym bratem, Władysławem, królem czeskim. Jan Olbracht, mając poparcie Kazimierza Jagiellończyka oraz części szlachty węgierskiej ubiegał się o tron budziński. Magnaci węgierscy powierzyli jednak koronę starszemu bratu Olbrachta, Władysławowi. Jan Olbracht zerwał układ pokojowy zawarty z bratem i przez dwa lata prowadził z nim walkę na własną rękę. Ukazuje to brak jedności politycznej dynastii (Olbrachtowi dodatkowo sprzyjała matka).

Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka w 1492 roku Jan Olbracht, zgodnie z wolą ojca i przy wydatnej pomocy matki, został wybrany na króla polskiego (kontrkandydatami byli pozostali bracia). Jako władca Polski w polityce wewnętrznej wzorował się na ojcu. Opierał się na szlachcie, poczynił wobec niej szereg ustępstw. Miasta popierał umiarkowanie. W 1496 roku na sejmie piotrkowskim chcąc uzyskać poparcie szlachty dla wyprawy antytureckiej, przyznał szlachcie wolności celne, ułatwiając spław zboża i ograniczając prawo wychodu chłopa ze wsi. Za jego panowania, w 1493 roku ukształtował się ostatecznie dwuizbowy sejm walny. Jan Olbracht dbał o skarb państwa starał się naprawić monetę, surowo karał nieuczciwych administratorów mennicy.

Za jego panowania nastąpiły niewielkie zmiany terytorialne. W 1494 roku przyłączył do Korony księstwo zatorskie oraz przyłączył Mazowsze płockie.

W tymże roku zmusił wielkiego mistrza zakonu do złożenia przysięgi wierności i do stawienia się z wojskiem na wyprawę wojenną. Był to jedyny przypadek, kiedy Zakon wywiązał się z wojskowych obowiązków lennika. W polityce wschodniej wykazywał się realizmem. Uważał się za zwierzchnika Wielkiego Księcia Litewskiego, swego brata, Aleksandra i wzywał go do utrzymania pokoju z Moskwą. Aktywność Olbrachta na odcinku polityki tureckiej utrudniana była przez niechęć szlachty. Początkowo Turcy na mocy rozejmu zobowiązali się powstrzymywać najazdy tatarskie, jednak nie dotrzymali słowa. Najazdy tatarskie pustoszyły Litwę i wojska polsko - litewskie nie były w stanie ich powstrzymać (klęska pod Wiśniowcem, rok 1494). W 1497 roku Jan Olbracht wyruszył na wyprawę mołdawską. Zapewne chciał odzyskać z rąk tureckich Kilię i Białogród, mołdawskie porty czarnomorskie (Mołdawia była lennem Polski). Wyprawę uważa się też za próbę podboju Mołdawii. W przypadku sukcesu miała ona stać się uposażeniem brata królewskiego, Zygmunta. Wyprawa ta przyniosła Olbrachtowi wielką niesławę. Wojska polskie zostały rozbite w lasach bukowińskich pod Koźmianem przez oddziały hospodara mołdawskiego, Stefana Wielkiego, lawirującego między Polską, Turcją a Węgrami. Obarczono króla winą za klęskę; z tamtymi czasami związane jest powiedzenie "Za Jana Olbrachta wyginęła szlachta". Współcześni historycy spierają się o ocenę tego epizodu panowania Jana Olbrachta. Wyprawa "nierządna i niesławna" była kolejną kompromitacją pospolitego ruszenia. Po tej klęsce Olbracht przeżył załamanie. Nasiliły się objawy "choroby francuskiej" i ona przypuszczalnie była przyczyną jego śmierci w 1501 roku.

Pochowany na Wawela w Krakowie.

Bilans panowania.

Spodziewano się, że Jan Olbracht przysporzy chwały i potęgi Królestwu Polskiemu. Współcześni mu wiązali z nim wielkie nadzieje. Jednak w czasie swego krótkiego, ośmioletniego panowania nie udało mu się spełnić tych oczekiwań. W historiografii doczekał się skrajnych opinii: od portretu niemal idealnego władcy humanisty starającego się realizować renesansową teorię władzy, po krytyczne sądy nieudacznego polityka i wodza.


Żródła:

Multimedilana Encyklopedia Władców Polski