Kazimierz II "Sprawiedliwy, Pogrobowiec" Piast (urodzony przed 28 października 1138 roku, zmarł w Krakowie, 5 maja 1194 roku) herb

Syn Bolesława III "Krzywoustego" Piasta księcia Królestwa Polskiego i Bł. Salomei Berg-Schelklingen, córki Henryka Berg-Schelklingen hrabiego Bergu.

Książę wiślicki od 1166 roku, sandomierski od 1173 roku, wielki książe krakowski i zwierzchni książę Polski w 1173 roku oraz od 1177 do 1191 roku oraz od 1191 roku do 5 maja 1194 roku. Książe kujawski i mazowiecki od 1186 roku.

Przydomek "Sprawiedliwy" - kronikarz Kazimierza II, Wincenty Kadłubek, ani razu nie użył tego określenia wobec księcia, podobnie jak pozostałe źródła z epoki. (Długosz w XV wieku, wymieniając jego zalety nazywa go sprawiedliwym, nie traktuje tego jednak jako przydomka). Dopiero historycy XVI stulecia zaczęli go używać (wywodząc go od wydarzenia, które nigdy nie miało miejsca).

Zapewne zawierał dwa razy związki małżeńskie. Pierwszy jednak nie jest do końca pewny związek został zawarty zapewne w 1163 roku, niektórzy podają iż była to Helena ? Rurykowiczówna (zmarła przed 1185 rokiem), córka Rościsława Mścisławicza Ryrykowicza księcia smoleńskiego, wielkiego księcia kijowskiego. Drugi związek został zawarty między około 1185 roku lub 1186 roku z Heleną Przemyślidówną (urodzona między 1140 a 1142 rokiem, zmarła 2 kwietnia lub 19 czerwca między 1202 a 1206 rokiem) córką Konrada II Przemyślida księcia morawskiego, znojemskiego i Marii Nemanjič, córki Urosza I "Białego" Nemanjič żupana Serbii. Po śmierci męża została regentką krakowsko-sandomierską w imieniu małoletniego syna Leszka I "Białego".

Władca prywatnie.

W wieku lat sześciu utracił matkę i znalazł się pod opieką starszych braci, Bolesława "Kędzierzawego" i Mieszka "Starego". Jako osiemnastoletni młodzieniec został przez braci wysłany jako zakładnik na dwór cesarza Fryderyka Barbarossy. Przebywał w Niemczech około pięciu lat. Po powrocie bracia znaleźli mu żonę, Helenę, córkę dzielnicowego księcia znojemskiego, Konrada II. Żona przeniosła na dwór księcia tradycje i zwyczaje czeskie. Kazimierz miał z Heleną pięcioro dzieci: najstarszą córkę, i czterech synów. Pierwszy z synów zmarł w dzieciństwie, kolejny, Bolesław został jako kilkunastoletni chłopiec przygnieciony drzewem. Najmłodsi, Leszek i Konrad przeżyli ojca. Niewiele wiemy o edukacji Kazimierza, jednak sądząc po jego zainteresowaniach, musiał posiadać pewne wykształcenie. Lubił grać w kości i uwielbiał wystawne uczty choć nie nadużywał alkoholu. Od swych, często pijanych, gości wyciągał wieści o intrygach i spiskach. Mistrz Wincenty Kadłubek przedstawił nam Kazimierza jako ideał władcy. Wydaje się jednak, że obraz ten nie w pełni odpowiadał rzeczywistości. Książę bez wątpienia odznaczał się rozsądkiem i łagodnością oraz szczodrobliwością. Interesował się sztuką i literaturą. Zmarł nagle w czasie uczty, nie wiadomo, czy w skutek choroby czy trucizny. Pozostawił wdowę Helenę i dwóch małoletnich synów, siedmioletniego Leszka i sześcioletniego Konrada. Pochowany został w katedrze na Wawelu.

Działalność publiczna.

Kazimierz, urodzony po śmierci ojca, nie otrzymał własnej dzielnicy. Po powrocie z Niemiec (około 1163 roku) nadal nie miał własnej ziemi i dopiero po śmierci brata, Henryka Sandomierskiego (zmarłego bezpotomnie), bracia przekazali mu część księstwa sandomierskiego z ośrodkiem w Wiślicy. Wiślica stała się rezydencją książęcą na następnych 10 lat. Za panowania Kędzierzawego Kazimierz zachowywał lojalność wobec brata. Nie skorzystał z propozycji zbrojnego wystąpienia przeciw niemu, wysuniętej przez możnych krakowskich w 1172 roku. Po śmierci Bolesława, Kazimierz rozszerzył swoją dzielnicę o Sandomierz. W 1177 roku, pewny poparcia możnych i rycerstwa małopolskiego, wystąpił przeciw Mieszkowi Staremu. Zajął Kraków i obalił władzę brata, skupiając w swym ręku znaczną część ziem polskich: Małopolskę, Sandomierszczyznę, czasowo Wielkopolskę, a potem Mazowsze i Kujawy (1186 rok). Podporządkowali mu się również książęta wrocławski i głogowski. Polska znalazła się w niedobrej sytuacji. Władało krajem dwóch, skłóconych ze sobą, książąt zwierzchnich i kilku książąt dziedzicznych. Ważnym wydarzeniem po objęciu tronu przez Kazimierza było zwołanie w 1180 roku zjazdu w Łęczycy. Obecni byli arcybiskup gnieźnieński Zdzisław i wszyscy biskupi (także z Pomorza Zachodniego), książęta Odo poznański, Bolesław wrocławski i Leszek mazowiecki oraz liczni dostojnicy. Obrady toczyły się w kolegiacie łęczyckiej i dotyczyły reform polityczno - ustrojowych państwa, a w szczególności przywilejów immunitetowych. Poczynione tam ustalenie zostały zatwierdzone przez papieża. Uchwały łęczyckie zapoczątkowały uprzywilejowanie ekonomiczne Kościoła. Umożliwiły Kościołowi i rycerstwu masowy dostęp do immunitetów, osłabiających władzę księcia zwierzchniego i pogłębiających rozdrobnienie kraju. W polityce zagranicznej władającego we wschodniej części Polski Kazimierza, dominowały sprawy ruskie. Córkę swoją wydał on za księcia ruskiego. Wielokrotnie interweniował w rozbitej na dzielnice Rusi, osadzając na tym terenie swoich zwolenników. W efekcie wpływy polskie objęły cały pas księstw ruskich od Narwi po Karpaty. Kazimierz prowadził także walki na północnych granicach swego państwa. Przeciwnikami byli tu Prusowie i Jaćwingowie. W 1191 roku podczas nieobecności księcia w Krakowie doszło do buntu, wywołanego przez zwolenników Mieszka Starego. Spiskowcom przewodził kasztelan Henryk Kietlicz. Kazimierz szybko odzyskał Kraków, a wziętego do niewoli Bolesława Mieszkowica łaskawie uwolnił i odesłał do ojca. Stłumienie buntu umocniło pozycję Kazimierza wśród panów krakowskich. Analizując okres panowania Kazimierza Sprawiedliwego nie sposób pominąć jego rozległej działalności fundacyjnej i mecenatu artystycznego. Jego rządy to okres świetności grodu w Wiślicy. Dwór książęcy stał się ośrodkiem skupiającym poetów i artystów. Na polecenie księcia, Wincenty Kadłubek spisywał dzieje ojczyste, tworzyli poeci (np. anonimowy autor opowieści o Walgierzu Wdałym). Kazimierz Sprawiedliwy był hojnym fundatorem. Za jego sprawą powstał kościół w Zagościu przy klasztorze joannitów, klasztor cysterski w Sulejowie i kościół pod wezwaniem Panny Marii na terenie podgrodzia w Wiślicy. Z obiektu tego zachowały się tylko fundamenty i w części krypta z piękną posadzką, wykonaną z zaprawy gipsowej, wypełnionej rytami. Nie ma zgodności wśród historyków przy rozpoznaniu umieszczonych tam wizerunków. Prawdopodobnie znajdują się tam postacie Henryka Sandomierskiego i Kazimierza Sprawiedliwego z rodziną. Nad rysunkami wyryto napis "(Wyobrażeni) Ci pragną być deptani, aby móc wznieść się do gwiazd". Obiekt ten, to dzieło najwyższej wartości, jeden z najcenniejszych zabytków polskiej sztuki romańskiej i unikatowe dzieło w skali europejskiej. Fundacją Kazimierza jest także kolegiata Świętego Floriana w Krakowie. Po sprowadzeniu do Krakowa jego relikwii, Święty Florian stał się patronem miasta. Kazimierz Sprawiedliwy zmarł nagle, pozostając w pamięci potomnych, jako potężny książę.

Ofiarą trucizny padł Kazimierz "Sprawiedliwy", najmłodszy syn Bolesława "Krzywoustego". Kazimierz urodził się po śmierci ojca i jako jedyny z książąt nie otrzymał żadnej dzielnicy we władanie. Zmiana nastąpiła po śmierci starszego brata - Henryka "Sandomierskiego", dzięki czemu otrzymał on część jego posiadłości. Sytuacja diametralnie zmieniła się kiedy bracia wszczęli bunt przeciwko seniorowi Mieszkowi "Staremu". Bunt umożliwił Kazimierzowi Sprawiedliwemu na opanowanie dzielnicy krakowskiej i Śląska. Przez 17 lat Kazimierz "Sprawiedliwy" dał się poznać jako dobry polityk, dobroczyńca kościoła, zyskują dzięki temu przydomek "Sprawiedliwy". Rządy Kazimierza trwałyby zapewne dłużej, gdyby nie jego kochanka. W tym przypadku nie chodziło jednak o otrucie księcia, lecz wręcz przeciwnie, jego kochanka chciała mu uprzyjemnić życie, poprawiając jego pożycie seksualne. Wówczas wiele ziół i substancji stosowano nie tylko do tworzenia trucizn, ale także jako afrodyzjaki. Niestety w podanym napoju przedawkowano zawarte w nim zioła o właściwościach toksycznych i książę zamiast cieszyć się swą kochanką, został złożony do grobu.

Bilans panowania.

Kazimierz Sprawiedliwy był zdolnym władcą, zręcznym politykiem, opiekunem Kościoła i mecenasem sztuki. Dzięki jego aktywności politycznej i militarnej liczono się z jego zdaniem nie tylko w Polsce, ale i w sąsiedzkich księstwach ruskich. Za jego panowania rozwijało się osadnictwo, powstało wiele wspaniałych budowli sakralnych. Pod jego władaniem znajdowała się Małopolska i Sandomierszczyzna oraz Mazowsze i Kujawy. Przejściowo władał w, odebranej Mieszkowi Staremu, Wielkopolsce, a jego władzę uznawali książę wrocławski i głogowski. Kazimierz okazał się władcą umiejącym przystosować się do nowych warunków realistą. Nie dążył do odbudowy Polski z czasów pierwszych Piastów. Jego panowanie ostatecznie zamyka okres monarchii wczesnopiastowskiej i utrwala proces rozdrobnienia feudalnego.


Żródła:

Multimedilana Encyklopedia Władców Polski


Mój Historyczny Blog - Tomasz Sanecki