Stefan I Batory herbu Trzy Zęby (urodzony w Somlyó w Siedmiogrodzie 27 września 1533 roku, zmarł w Grodnie 12 grudnia 1586 roku) herb

Syn Stefana Batorego herbu Trzy Zęby wojewody Siedmiogrodu i Katarzyny Teligi.

Wojewoda Siedmiogrodu od 14 marca do 25 maja 1571 roku. Książe Siedmiogrodu od 25 maja 1571 roku do 12 grudnia 1586 roku jako István IX Báthory Somlyói. 14 grudnia 1575 roku został powołany na tron polski i litewski. W 1584 roku kandydował do tronu moskiewskiego po śmierci Iwana IV "Groźnego".

Tytuły: Stephanus Dei gratia rex Poloniae et magnus dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae, Masoviae, Samogitiae, Kiioviae, Voliniae, Podlachiae, Livoniaeque, necnon princeps Transylvaniae (Stefan z Bożej łaski król Polski, wielki książę Litewski, książę ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołeński, podlaski, inflancki, a także książę Siedmiogrodu).

W Krakowie 1 maja 1576 roku poślubił Annę I Jagiellonkę (urodzona w Krakowie na Wawelu 18 października 1523 roku, zmarła w Warszawie 9 września 1596 roku) królową Polski i wielką księżną Litwy, córkę Zygmunta I "Starego" króla Polski i wielkiego księcia Litwy i Bony Sforzy d'Aragony, córki Giana Galeazza Sforzy księcia Mediolanu.

Władca prywatnie.

Od 1571 roku panował w Siedmiogrodzie i walczył o władzę z rywalem popieranym przez Habsburgów. Batory był przeciwieństwem Walezego. Pretendując do korony polskiej był mężczyzną po czterdziestce, znanym z sukcesów na polach bitew. Zamiłowanie do wojny, demonstrowane przez Batorego, wzbudzało entuzjazm szlachty. Król Stefan miał talent wojskowy, był też zdolnym strategiem. Mówił pięknie po łacinie. Lubił historię i geografię, zbierał mapy, czytał Cezara i innych dziejopisarzy. Był bardzo pracowity, oszczędny i głęboko wierzący. W odróżnieniu od swego poprzednika na tronie - mało wrażliwy na wdzięki niewieście. Powszechnie uważano go za okrutnego, chociaż potrafił być wielkoduszny. Wiązało się to ze ścięciem głowy S. Zborowskiemu i wielu magnatom - opozycjonistom w Siedmiogrodzie. Batory był tęgim mężczyzną, nosił brodę i wąsy.

Zgodnie z decyzją szlachty na sejmie elekcyjnym poślubił starszą o 10 lat Annę Jagiellonkę. Jednak małżeństwo nie było udane. Stefan Batory unikał żony, wymykał się w nocy z sypialni, ciągle wyjeżdżał. W Grodnie miał syna. Zachowywano jednak pozory zgodnego małżeństwa. W 1586 roku w wieku 53 lat król rozchorował się nagle w trakcie polowania i zmarł. Pochowany został w katedrze wawelskiej, ale zgodnie z wolą żony, nie w Kaplicy Zygmuntowskiej, a w specjalnie przygotowanej tzw. Mariackiej.

Działalność publiczna.

Po ucieczce Walezego sytuacja w Polsce była skomplikowana i niebezpieczna. Król żył, ale faktycznie go nie było.Na powrót Henryka Walezego szlachta czekała rok, po czym przygotowała nową elekcję. Przez 2 lata bezkrólewia w Polsce panowała anarchia, a południe kraju najeżdżali Tatarzy. Najpoważniejszym kontrkandydatem do korony polskiej był dla Batorego cesarz Maksymilian II Habsburg. Został on przez magnaterię i część szlachty nawet wybrany królem. Wtedy stronnictwo szlacheckie dokonało secesji i na czele z Mikołajem Sienickim ogłosiło wybór Anny Jagiellonki i Stefana Batorego, jako jej męża (rok 1575). Batory zaprzysiągł pacta conventa i artykuły henrykowskie po czym został koronowany (rok 1576). Podwójna elekcja, a właściwie szlachecki zamach stanu, groził wojną domową, której zapobiegłą śmierć Maksymiliana. Batorego na tron wyniosła szlachta, tradycyjnie niechętna Habsburgom i obawiająca się, że elekcja przedstawiciela tej dynastii prowadzi do nieuchronnego konfliktu z Turcją. Tego zaś szlachta za wszelką cenę chciała uniknąć. Wybierając Batorego szlachta liczyła na współpracę z królem i kontynuowanie reform. Wydawało się, że Batory będzie potrafił utrzymać pokój z Turcją. Jednakże król zawiódł oczekiwania szlachty. Czuł się księciem Siedmiogrodu, nie zrezygnował z władzy w ojczyźnie, sprawował ją tam za pośrednictwem brata, Krzysztofa Batorego. Nigdy nie pogodził się z podziałem Siedmiogrodu między Turcję i Habsburgów. Za swego głównego wroga uważał ciągle Turcję, a jej pokonanie za swój nadrzędny cel. Miało temu pomóc pobicie i uzależnienie Moskwy. Stefan Batory nie doceniał wagi problemów wewnętrznych i całą swą energię skupił na polityce zewnętrznej. Znaczną część jego panowania wypełnił zbrojny konflikt na wschodzie. Moskwa dążyła do zajęcia polskich Inflant oraz części ziem należących do Księstwa Litewskiego. Batory zaś uważał, że droga do zjednoczenia Węgier wiedzie przez Moskwę.

W 1577 roku Iwan IV Groźny najechał polskie Inflanty, opanowując większą ich część. Batory przygotował się do wojny bardzo starannie i poprowadził ją w nowoczesny sposób. Odnowił pokój z Turcją, co zabezpieczyło wprawdzie kraj od południa, ale nie powstrzymało Tatarów. Armia polska liczyła 30 tysięcy jazdy, 10 tysięcy piechoty oraz posiadała silną artylerię. Rozbudował ją jeszcze Zygmunt August. Batory zaskoczył cara, bowiem nie uderzył na Inflanty, które były przedmiotem sporu. Przeniósł ciężar wojny napadając na ziemie rosyjskie. Odciął przez to Inflanty od Moskwy. W 1579 obległ i zdobył Połock, rok później Wielkie Łuki, wreszcie w 1581 wojska polsko - litewskie przystąpiły do oblężenia Pskowa. Moskwa została odcięta od Inflant. Wojna skończyła się 10-letnim rozejmem w Jamie Zapolskim (1582). Batory odstąpił od Pskowa, Inflanty należały do Polski, a Połock do Litwy. Rosja została odcięta od Bałtyku. Ostatnie lata życia Stefana Batorego poświęcone były nowym, bardzo ryzykownym koncepcjom wojskowym i politycznym króla. Myślał o wielkiej rozprawie z Turcją, wyzwoleniu Bałkanów. Wstępem do tego miał być podbój Moskwy. Sojuszników szukał w Rzymie i Hiszpanii Filipa II. Szlachta, wroga angażowaniu się w awanturniczą i niebezpieczną politykę wojenną króla, udaremniła te plany. Stefan Batory, zajmując się głównie polityką zagraniczną i sprawami wojny, problemy wewnętrzne pozostawił swemu najbliższemu współpracownikowi, kanclerzowi Janowi Zamoyskiemu. Sam monarcha musiał na początku panowania pokonać opór potężnego Gdańska, który postanowił wykorzystać podwójną elekcję dla uzyskania większej samodzielności. W latach 1576 - 77 król prowadził wojnę z Gdańskiem. Zakończyła się ona kompromisem - król rezygnował ze swych uprawnień w mieście w zamian zyskując wielką kontrybucję, którą przeznaczył na wojnę z Moskwą. Historycy oskarżają Batorego, że niewłaściwie zakończył tę sprawę. Aby uzyskać fundusze na wojnę, król zgodził się w 1578 roku na powołanie Trybunału Stanu dla szlachty. Uszczupliło to władzę sądową monarchy. Wtedy też utworzono tzw. piechotę wybraniecką - król powoływał do służby w piechocie tzw. wybrańców, czyli jednego kmiecia z każdych dwudziestu łanów królewszczyzn. Stefan Batory był zwolennikiem silnych rządów. Był przeciwnikiem magnaterii i samowoli szlacheckiej. Przestrzegał konfederacji, zwoływał sejmy, ale widział w nich jedynie źródło podatków na wojsko. Nie potrafił prowadzić dialogu ze szlachtą. Stosował taktykę odwoływania się do sejmików, osłabiając tym samym rolę instytucji centralnej, jaką był sejm. Szlachta była skłócona, obóz egzekucyjny się rozpadł i wobec takiej postawy króla, reformy wewnętrzne Rzeczypospolitej nie były kontynuowane. Batory był zwolennikiem tolerancji i pokoju religijnego. Przestrzegał konfederacji warszawskiej, przeciwdziałał tumultom religijnym. Twierdził, że nie ścierpi, aby wiarę szerzono "przemocą, ogniem i żelazem zamiast nauczaniem i dobrymi przykładami". Jednocześnie jednak król popierał duchowieństwo katolickie w walce z reformacją i jezuitów, którym podniósł kolegium wileńskie do rangi akademii. Szlachta protestancka była z tego powodu niezadowolona. Batory uważał, że zwycięski katolicyzm może być siłą wzmacniającą państwo i władzę monarchy. Stosunek do sejmu i polityka religijna zniechęcały szlachtę do króla. Pojawiał się coraz szerszy ruch opozycyjny. Szlachta była niezadowolona z obdarzania nadaniami i stanowiskami Węgrów. Dochodziło do incydentów między Polakami i Węgrami. Narastał strach przed despotyzmem Batorego. Burzę protestów wywołało ścięcie awanturnika Samuela Zborowskiego. Współpraca króla ze szlachtą wyraźnie się kończyła.

"Wielką politykę siedmiogrodzką, politykę wyzwolenia i zjednoczenia Węgier prowadził nadal Batory osobiście. Korona polska była oparciem dla tych wielkich planów. Ale przedwczesna śmierć króla nie pozwoliła na ich zrealizowanie" - to cytat pochodzący z "Historii Węgier" Wacława Felczaka. Czy pod słowem "wielkich planów" kryje się tylko wyłącznie kwestia węgierska? A może coś więcej? Jak wyglądałaby Europa Środkowo-Wschodnia i pozycja w niej Polski po odsunięciu zagrożenia tureckiego i wpływów Habsburgów gdyby Stefan Batory zrealizował swe wielkie plany i marzenia?

Księstwo Siedmiogrodzkie, które powstałe w 1571 roku po układzie w Spirze, od końca XVI wieku stało się głównym ośrodkiem węgierskiego życia narodowego, tam gromadziły się siły zdolne do podjęcia walki o niepodległość Węgier i stamtąd wychodziła myśl politycznego zjednoczenia. Po okresie wielkich i niszczących wojen w XVI wieku, Księstwo Siedmiogrodzkie było jednak zacofane gospodarczo, a ponadto w wyniku działań wojennych znacząco spadła liczba ludności zamieszkującej Siedmiogród. Jednakże sytuacja polityczna Księstwa Siedmiogrodzkiego w końcu XVI wieku wyglądała z goła inaczej. Prestiż Księstwa podniosła elekcja Stefana Batorego na króla Polski w 1576 roku. Sam cesarz Maksymilian musiał się pogodzić z niezależnością księstwa, jak i unią personalną Polski z Księstwem Siedmiogrodu.

Cesarz Maksymilian już wcześniej, jeszcze przed elekcją Batorego na króla Polski, próbując ingerować w wewnętrzne sprawy Siedmiogrodu, wykorzystywał fakt, że Batory posiadał wrogów między innymi w osobie Kacpra Bekiesa. Tym samym Habsburgowie próbowali nie tylko osłabić pozycje Batorego w Siedmiogrodzie, ale uniezależnić księstwo od siebie. Ta próba Maksymilianowi się nie udała. Bekies w bitwie pod Kereloszentpal został rozbity przez wojska Batorego, który tym samym nie tylko zlikwidował niebezpieczną intrygę Habsburgów, ale obronił również niezależność Siedmiogrodu. W rok po triumfie nad Bekiesem, Stefan Batory w 1576 roku został wybranym na elekcyjnego króla Polski, podnosząc swój prestiż, jak również pozycję Siedmiogrodu w Europie Środkowo-Wschodniej. Siedmiogród połączony z Polską unią personalną w osobie Batorego stanowił niebezpieczny dla Habsburgów człon, z którym należało się liczyć, tym bardziej, że Batory opierając się na koronie polskiej, dążył do zjednoczenia Węgier i uniezależnienia ich od Habsburgów i Turcji. Plany te z pewnością pokrzyżowała przedwczesna śmierć króla w 1586, która była początkiem upadku księstwa, będącego wówczas liczącą się siłą w Europie Środkowo-Wschodniej.

Czy wówczas po koronacji Batorego na króla Polski, cesarz Maksymilian, a później jego następca Rudolf II mogli się obawiać nowego władcy Polski? Zdecydowanie tak! To właśnie Habsburgowie posiadali tytuł Króla Węgier, próbując w drodze intryg nie tylko usunąć Batorego, ale podporządkować sobie Siedmiogród. Koronacja Batorego na króla Polski musiała wpłynął na politykę Habsburgów wobec Polski, jak i Siedmiogrodu. Niepokojąco na osobę króla polskiego spoglądała również Turcja, która w czasie elekcji popierała Batorego w staraniach o koronę Polski. Sukcesy Batorego w wojnie z Moskwą oraz wysunięta przez papieża Grzegorza XIII propozycja utworzenia nowej Ligi Świętej przeciw Turcji mogła okazać się dla sułtana poważnym zagrożeniem. Batory do końca życia prowadził tajne rozmowy w tej sprawie, bowiem łączył możliwość przystąpienia do Ligi Świętej przede wszystkim z wyzwoleniem własnej ojczyzny - Węgier. Gdyby plany wojny z Turcją się powiodły, a konflikt zakończył się jego zwycięstwem, sytuacja w Europie Środkowo-Wschodniej i nie tylko uległaby diametralnym zmianom. Przede wszystkich Batory miałby realną szansę na zjednoczenie wszystkich ziem węgierskich po swoim berłem. Dla Habsburgów byłby to wyraźny sygnał, że pod ich bokiem urósł im potężny rywal, którego celem będzie odebranie im tytułu Króla Węgier. Ponadto wzrosłaby znacząco pozycja Polski będącego państwem, którego władca przyczynił się do odsunięcia zagrożenia i wpływów tureckich w Europie. Z kolei dla samej Turcji przegrana oznaczałaby praktycznie kres ich polityki, mającej na celu dominację w tej części Europy.

Niewątpliwie w razie powodzenia planów Batorego historia zmieniłaby swój bieg na dziesiątki lat, niestety dla Polski i Węgier Stefan Batory zmarł przedwcześnie, 12 grudnia 1586 roku w Grodnie, trapiony długoletnią chorobą, którą prawdopodobnie była uremia. Oczywiście pojawiły się pogłoski, jakoby Batory miał zostać otruty, jednak jaka nie byłaby przyczyna śmierci króla polskiego, data 1586 roku zakończyła marzenia Węgrów o niepodległości, jak również wielkie plany księcia Siedmiogrodu i króla Polski, które mogły zapisać jego imię w panteonie największych władców Europy.

Bilans panowania.

Król Stefan Batory, wybitny wódz, miał na swoim koncie szereg zwycięstw. Rozszerzył granice państwa i umocnił jego pozycję nad Bałtykiem. Nie przejawiał zainteresowania sprawami wewnętrznymi i dlatego dzieło reform nie zostało zakończone.


Żródła:

Multimedilana Encyklopedia Władców Polski


Mój Historyczny Blog - Tomasz Sanecki