Ziemowit (Siemowit) IV [V] "Młodszy" Piast (urodzony przed 1352 rokiem, zmarł w Gostyninie, 6 stycznia 1426 roku) herb

Syn Ziemowita [Siemowita] III "Starszego" Piasta, księcia mazowieckiego i Eufemii Przemyślidówny, córki Mikołaja II Przemyślida, księcia opawskiego i raciborskiego.

Książę czerski od między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku do 23 września 1379 roku, książe liwski od między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku do 23 września 1379 roku, książę rawski od między 12 maja 1373 a 5 stycznia 1374 roku do 23 września 1379 roku, książę płocki od 23 września 1379 roku do 6 stycznia 1426 roku, książę gostyniński od 23 września 1379 roku do 6 stycznia 1426 roku, książę sochaczewski od 23 września 1379 roku do 6 stycznia 1426 roku, książę wiski od 23 września 1379 roku do 6 stycznia 1426 roku, książę płoński od 23 września 1379 roku do 6 stycznia 1426 roku, książę zakrzewski od 23 września 1379 roku do 6 stycznia 1426 roku, książę bełski od 1387 roku do 6 stycznia 1426 roku, król Polski (obwołany przez arcybiskupa Bodzantę) od 16 czerwca 1383 roku do 12 grudnia 1385 roku.

W lutym 1387 roku poślubił Aleksandrą Giedyminówną (urodzona między 1368 a 1370 roku, zmarła w Płocku, 19 czerwca 1434 roku), księżną rawską i gostynińską, córką Olgierda Giedyminowicza, wielkiego księcia Litwy i Julianny Rurykowiczówny, córki Aleksandra Rurykowicza, wielkiego księcia twerskiego.

W źródłach określany był również zdrobniałym imieniem Siemek lub Siemaszek.

Urodzony około 1352 roku (najpóźniej w 1356 roku) był młodszym synem księcia mazowieckiego Ziemowita III i Eufemii, księżniczki opawskiej, bratem Janusza I, księcia czersko-warszawskiego, oraz Henryka, biskupa płockiego. Starszymi siostrami Ziemowita były: Eufemia (Ofka), trzecia żona Władysława Opolskiego, oraz Małgorzata, żona Kazimierza V (Kaźka), księcia słupskiego, potem Henryka VII, księcia brzeskiego.

Własną dzielnicę Ziemowit IV otrzymał jeszcze za życia ojca, i w wyniku podziału Mazowsza, dokonanego przez Ziemowita III na przełomie roku 1373 i 1374, Ziemowit otrzymał władzę książęcą, sprawowaną pod zwierzchnictwem ojca, nad ziemiami: czerską i rawską. Po raz pierwszy w źródłach występuje 6 stycznia 1374 roku we własnym dokumencie, w którym zatwierdzał sprzedaż dwóch łanów ziemi we wsi Boguszyce. W wyniku powtórnego podziału Mazowsza 23 września 1379 roku, dokonanego jeszcze za życia Ziemowita III, uzyskał ekspektatywę na ziemie: płocką, gostynińską, sochaczewską, rawską, płońską i wiską. Podział ten potwierdzony został tego samego dnia umową zawartą z bratem Januszem I, dotyczącą granic wyznaczonych dzielnic. Ziemowit objął władzę w wydzielonej dzielnicy po śmierci ojca i właściwy dział - ziemię rawską, płocką, sochaczewską, gostynińską, płońską i wiską, książę otrzymał dopiero w testamencie zmarłego 16 czerwca 1381 roku ojca.

Najpewniej na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych Ziemowi brał udział w organizowanych przez zakon krzyżacki rejzach na Litwę, co poświadcza obecność herbu Ziemowita oraz herbów wielu rycerzy z jego najbliższego otoczenia w XIV-wiecznym, niderlandzkim herbarzu Gelrego. Z udziałem w rejzach związane jest pierwsze samodzielne wystąpienie Ziemowita: w styczniu 1381 roku pożyczył pieniądze od biskupa krakowskiego Zawiszy z Kurozwęk. W kwietniu 1382 roku, po śmierci arcybiskupa Janusza Suchegowilka, Ziemowit zajął dobra łowickie kapituły gnieźnieńskiej (leżące na Mazowszu), pragnąc w ten sposób wymusić na kapitule wybór na tron arcybiskupi dawnego kanclerza Ziemowita III, Dobrogosta z Nowego Dworu, oraz usunięcie zarządzającego kluczem łowickim kasztelana gnieźnieńskiego Dzierżka. Jesienią 1382 roku, po śmierci Ludwika Węgierskiego, Ziemowit wystąpił z roszczeniami do tronu polskiego. W walce o koronę uzyskał poparcie formującego się stronnictwa mazowieckiego. Trwająca ponad trzy lata wojna domowa, zakończona w grudniu 1385 roku, w historiografii polskiej nosi miano "wojny Grzymałów z Nałęczami". Rozpoczynając działania wojenne Ziemowit, w porozumieniu z bratem Januszem I, zastawił Zakonowi w grudniu 1382 roku ziemię wiską za 7.000 grzywien. W marcu 1383 roku obaj książęta mazowieccy zwolnili od cła towary krzyżackie spławiane Wisłą i Narwią. Pożyczki udzielane księciu przez Krzyżaków wywołały niepokój na dworze w Budzie. Wskazuje na to list wielkiego mistrza Konrada Zöllnera do Elżbiety Bośniaczki z 1383 roku, z usprawiedliwieniami na stawiane przez królową zarzuty pomocy udzielanej Ziemowitowi. W początkach lutego 1383 roku Ziemowit uzyskał nową pożyczkę od Zakonu w wysokości 11.000 kóp groszy praskich, którą zobowiązywał się zwrócić w terminie do Wielkanocy 22 marca 1383 roku.

Książę płocki wybrał w przeciwieństwie do starszego brata Janusza politykę konfrontacji z Polską - zwłaszcza, że ewentualny zysk w postaci korony królewskiej był wart nawet ryzyka wojny. Objęcie przez Ziemowita własnego działu w 1381 rou zbiegło się ze śmiercią rok później króla Polski z dynastii Andegawenów Ludwika Węgierskiego, co spowodowało pojawienie się - głównie wśród wielkopolskich i kujawskich (skupionych wokół potężnego Bartosza z Odolanowa) rodów rycerskich kandydatury mazowieckiego Piasta. Problem tkwił jednak w tym, że na mocy wcześniejszych ustaleń popieranych przez Małopolan tron polski mieli przejąć córka Ludwika - królewna Maria Andegaweńska wraz z mężem Zygmuntem Luksemburczykiem. Ziemowit nie czekając na rozstrzygnięcia w Polsce w styczniu 1383 roku wkroczył na czele oddziałów mazowieckich do Wielkopolski korzystając z panującej tam wojny domowej pomiędzy rodami Grzymalitow i Nałęczów.

Tymczasem niespodziewanie w Budzie wdowa po Ludwiku - Elżbieta Bośniaczka postanowiła zmienić decyzję zmarłego męża i przeznaczyć koronę polską młodszej córce Jadwidze Andegaweńskiej. Decyzja ta spowodowała, że u stronników mazowieckiego Piasta powstał projekt wydania niezamężnej, młodocianej królewny, (pomimo że była ona zaręczona wcześniej z Wilhelmem Habsburgiem) za Ziemowita IV. Fakt takowy spowodowałby pogodzenie legitymistów stojących na straży prawa dynastii andegaweńskiej ze zwolennikami księcia mazowieckiego.

Zwolennicy kandydatury Ziemowita na tron polski, niechętni sukcesji andegaweńskiej w dotychczasowej formie, wywodzili się głównie z Kujaw i południowej Wielkopolski. Działania zbrojne miały doprowadzić do małżeństwa księcia z córką Ludwika - Jadwigą. Na zjeździe rycerstwa polskiego w Sieradzu, który odbył się 28 marca 1383 roku, obecni tam adherenci mazowieckiego Piasta nieomal doprowadzili do wyboru i ukoronowania Ziemowita na króla, pozyskując dla swych poczynań arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzanty. Do koronacji Ziemowita nie doszło jednak w następstwie wystąpienia tylko dzięki śmiałej interwencji wojewody krakowskiego i kasztelana wojnickiego Jana (Jaśka) Tęczyńskiego. Sprzeciw Małopolan wobec kandydatury Piasta wiązał się zapewne z faktem obawy przed wzrostem roli Wielkopolan pod panowaniem Ziemowita. Innym argumentem przeciw był rodzący się właśnie pomysł unii z Litwą.

W początkach maja Ziemowit udał się do Krakowa, ukryty w orszaku arcybiskupim, planując porwanie i poślubienie Jadwigi. Orszak Bodzanty, w którym znajdował się Ziemowit wraz z 500 kopijnikami, nie został wpuszczony do miasta. Na przełomie maja i czerwca wojska mazowieckie, dowodzone przez wojewodę płockiego Abrahama Sochę i Krzesława z Kościoła, syna kasztelana kruszwickiego Dobiesława, zajęły Kujawy brzeskie przy wydatnym wsparciu tamtejszego rycerstwa. Po spaleniu majątku swoich przeciwników politycznych w Książu Ziemowit udał się ponownie do Sieradza, gdzie 16 czerwca odbył się kolejny, zwołany tym razem z inicjatywy Ziemowita, zjazd elekcyjny, na który przybyła część "młodszej" szlachty oraz arcybiskup Bodzanta i biskupi: Ścibor płocki i Filip kijowski. I tym razem, wobec sprzeciwu niektórych zgromadzonych, nie doszło jednak do koronacji Ziemowita na króla, chociaż arcybiskup Bodzanta i pewna część szlachty podnieśli go na tarczy i okrzyknęli królem.

Tym razem jednak na zjeździe zabrakło najważniejszych decydentów, z tego też powodu książę zrezygnował z natychmiastowej koronacji, próbując podporządkować sobie kraj siłą. Mimo klęski ambitnych planów, książę mazowiecki kontynuował polityką zmierzającą do opanowania tronu krakowskiego. Brak formalnej zgody ze strony możnych nie zniechęcił Ziemowita, który postanowił działać siłą. Książę podjął mianowicie, zapewne za wiedzą i zgodą arcybiskupa próbę porwania i poślubienia Jadwigi, by przez ten desperacki krok zdobyć koronę. Niestety panowie małopolscy dowiedzieli się o tym zamyśle i zamknęli Wawel przed ludźmi Bodzanty, wśród których ukrywał się Ziemowit. Ostrzeżono też królewnę, która została na dworze matki, do czasu uspokojenia umysłów.

Sukcesy militarne księcia i wzrost znaczenia stronnictwa mazowieckiego zaniepokoiły jego zwolenników spoza Mazowsza. Część Wielkopolan, zorganizowana w tzw. partię ziemian i skupiona wokół nowego starosty generalnego Pielgrzyma z Węgleszyna, opuściła Ziemowita wkrótce po zajęciu Kujaw. W końcu czerwca 1383 roku wraz z oddziałami zbrojnymi dowodzonymi przez Bartosza z Wezemborga, wspomagany przez Konrada II, księcia oleśnickiego, przystąpił Ziemowit do nieudanego oblężenia Kalisza, które zakończył 26 lipca rozejmem zawartym z Małopolanami na okres do 29 września 1383 roku. Opór Bartosza wobec rozejmu spowodował, we wrześniu najazd węgiersko-małopolski pod dowództwem Zygmunta Luksemburskiego na południowo-zachodnie Mazowsze i Kujawy. Walki zakończył kolejny rozejm zawarty za pośrednictwem księcia opolskiego Władysława na okres od 6 października 1383 do 10 kwietnia 1384 roku. 30 października 1383 roku miasto Brześć otrzymało od Ziemowita wieś Stare Miasto za przetrzymanie oblężenia. Zwolenników dla starań o koronę szukał Ziemowit również w Brzegu, w czasie pobytu w listopadzie 1383 roku u szwagra Henryka.

Niestety, chaotycznie prowadzona kampania i nieudane oblężenie Kaliszu (Ziemowit zdołał 22 czerwca 1383 roku zająć zbrojnie Kujawy) skutecznie zniechęciła część jego zwolenników i w konsekwencji jesienią 1383 roku został pokonany przez Zygmunta Luksemburczyka. W latach 1382-1401 utracił ziemię wiską, w latach 1384-1399 i w latach 1407-1411 ziemię zawkrzywską, a w latach 1384-1399 utracił na rzecz zakonu krzyżackiego ziemię płońską.

Przygotowując się do nowych walk, Ziemowit zastawił 24 sierpnia 1384 roku Bartoszowi z Wezemborga i jego braciom Kowal z przyległościami za 2.060 grzywien praskich. Głównym powodem rozpoczęcia działań wojennych, do których doszło na terenie Królestwa w końcu 1384 roku, była koronacja Jadwigi w październiku oraz odrzucenie przez panów małopolskich projektu małżeństwa Ziemowita z królową. Projekt ten wysunięty został 21 października w czasie spotkania z przywódcą stronnictwa andegaweńskiego kasztelan krakowskim Dobiesławem z Kurozwęk koło Inowłodza nad Pilicą. Miesiąc później, 23 listopada w Brodnicy, Ziemowit zastawił Zakonowi za 4.600 kóp groszy praskich ziemię zawkrzeńską, jako zabezpieczenie pożyczki otrzymanej w Wielkim Poście 1383 roku, której termin spłaty minął na Wielkanoc 1384 roku. Ciężkie warunki zastawu świadczą o położeniu dłużnika, pragnącego w ten sposób pozyskać Malbork dla swojej akcji. W wyniku działań wojennych podjętych w końcu 1384 roku Ziemowit zajął ziemię łęczycką, północno-zachodnią część okręgu radomskiego, zamek biskupów kujawskich w Raciążku oraz klasztor w Mogilnie. Mimo tych sukcesów książę zdecydował się na podjęcie rokowań z Małopolanami i zawarcie rozejmu w grudniu 1384 roku, a następnie w 1385 roku pokój.

W czasie wojny o koronę polską Ziemowit bił własną monetę - denara, którego awers przedstawiał orła w koronie i napis "Semovitus", a rewers krzyż lub gwiazdę z koroną i napisem "Dux Plocki".

Postanowienia pokoju krakowskiego, zawartego 12 grudnia 1385 roku pomiędzy Ziemowitem a królową Jadwigą, przewidywały zakończenie walk na terenie Korony i wykupienie terenów zagarniętych przez księcia za sumę 10.000 kóp groszy praskich. Do czasu wykupu Ziemowit zatrzymywał Kujawy brzeskie, oddając królowej resztę zajętych ziem Korony. Jadwiga obiecała spłacić długi księcia zaciągnięte u Żydów krakowskich. Postanowiono uwolnić wszystkich jeńców zatrzymanych przez obie walczące strony oraz zastrzeżono, że darowizny uczynione przez Ziemowita mogą stać się przedmiotem rewindykacji ze strony prawowitych właścicieli, przy zachowaniu wszystkich nominacji Ziemowita na Kujawach na urzędy świeckie i kościelne. Decyzję Ziemowita o zawarciu pokoju przyspieszył układ podpisany 14 sierpnia 1385 roku w Krewie między panami małopolskimi a wielkim księciem litewskim - Jagiełłą oraz spotkanie obu książąt, do którego doszło na Litwie, z inicjatywy księcia litewskiego. Za obietnicę nadania ziem ruskich oraz rękę siostry Jagiełły - Aleksandry, Ziemowit zrzekł się dalszych pretensji do korony polskiej. W początkach 1386 roku książę spotkał się z jadącym na koronację do Krakowa Jagiełłą w Zawichoście, gdzie nakazał swym dotychczasowym, licznym jeszcze, zwolennikom przeniesienie przysięgi wierności na przyszłego króla Polski. Wziął też udział w uroczystym wjeździe Jagiełły do Krakowa i ceremoniach: chrztu, ślubu i koronacji. Wkrótce po koronacji złożył hołd nowemu władcy.

Zawieszenie broni lepiej wykorzystała strona polska, która ściągnęła do kraju węgierskie oddziały posiłkowe pod osobistym dowództwem Zygmunta Luksemburskiego. Śmiały atak połączonych sił węgiersko-polskich spowodował, że Ziemowit zrezygnował z dalszej walki, tym bardziej, że również brat Janusz opowiedział się wtedy ostatecznie za uznaniem sukcesji Jadwigi.

Klęska na Mazowszu ostatecznie przekonała topniejące w błyskawicznym tempie szeregi zwolenników Ziemowita, że koncepcja wyniesienia jego na króla straciła szansę realizacji. Wobec tego i w związku z ostatecznym odrzuceniem w październiku 1384 roku przez możnych małopolskich propozycji małżeńskich Ziemowita, książę mazowiecki przyjął inną taktykę - próbując wobec niemożności zdobycia korony zdobyć jak najwięcej dla siebie.

Świadectwem ostatecznej rezygnacji Ziemowita ze swoich ambitnych planów był udział księcia w uroczystości chrztu, a następnie zaślubin z Jadwigą i koronacji Władysława Jagiełły w Krakowie. Po tych uroczystościach Ziemowit złożył na ręce pary monarszej hołd lenny. Następnie książę udał się z parą królewską do Wilna, gdzie uczestniczył w procesie chrystianizacji Litwy.

Po ostatecznym przyznaniu się Ziemowita do klęski swoich ambitnych planów zdobycia korony polskiej i złożeniu polskiemu królowi hołdu lennego sytuacja polityczna Mazowsza uległa znacznemu pogorszeniu. Dotąd jako władca niezależny mógł skutecznie lawirować pomiędzy Polską, Litwą i Zakonem. Teraz jako lennik był jednoznacznie postrzegany jako sojusznik polskiego monarchy. Nie przeszkadzało to jednak Krzyżakom próbować skłonić księcia do opowiedzenia się w pogłębiającym się konflikcie z Polską po swojej stronie. W tym celu udzielali oni potrzebującemu ciągle pieniędzy Ziemowitowi chętnie pożyczek. Zresztą nie bez zysku, gdyż pieniądze książę otrzymywał pod zastaw ziemi wiskiej (lata 1382-1401), płońskiej (w latach 1384-1399) i Zawkrza (w latach 1384-1399 i 1407-1411).

Wobec narastających zadrażnień między Polską i zakonem krzyżackim Ziemowit IV usiłował wyciągnąć jak największe korzyści narzucając się z propozycją pośrednictwa. Także po wybuchu w 1409 roku wielkiej wojny z Polski z Krzyżakami postawa księcia płockiego nie była jednoznaczna - próbował on mianowicie skontaktować się z nieprzychylnym Polsce Zygmuntem Luksemburczykiem, by wspólnie wymóc na skłóconych sąsiadach utrzymanie pokoju. Wobec fiaska próby kompromisu Ziemowit wysłał ostatecznie swoje oddziały pod Grunwaldem, lecz jego udział w kampanii był tylko symboliczny. O fakcie próby zachowania przyjaznych stosunków z Krzyżakami świadczy zwrot zakonowi jeszcze podczas trwania kampanii zamków zdobytych przez Polaków, a oddanych mu w dzierżawę przez króla Władysława II Jagiełłę, oraz spłatę sum zastawnych za Zawkrze, pomimo tego że pokój toruński zwalniał księcia mazowieckiego z tego obowiązku.

Mimo oficjalnej podległości Polsce Ziemowit IV starał się prowadzić niezależną politykę zagraniczną. Wyrażało się to m.in. w częstych kontaktach z królem węgierskim Zygmuntem, który chcąc przeciągnąć polskiego wasala na swoją stronę nadał księciu bogate prebendy biskupstwa w Veszprem i inne posiadłości porozrzucane po Węgrzech.

Stosunki z Polską, mimo chwilowych zadrażnień spowodowanych zbyt samodzielną polityką Ziemowita (do tego dochodziły oskarżenia psucia polskiej monety) układały się poprawnie. Przez Mazowsze bez przeszkód podążały oddziały polskie w kolejnych kampaniach z zakonem, choć swoje własne wojska mimo formalnego obowiązku książę wysyłał na pomoc Polski sporadycznie. W miarę dobre kontakty Ziemowita z Władysławem II Jagiełłą zaowocowały opieką polskiego króla nad rodziną księcia mazowieckiego, o czym świadczy wydanie za mąż córek księcia zgodnie z polską racją stanu. Dzięki pomocy Jagiełły świetną karierę kościelną mógł rozpocząć także syn Ziemowita - Aleksander.

Małżeństwo z Aleksandrą, córką księciem litewskiego Olgierda, zawarte zostało najprawdopodobniej w czasie pobytu Ziemowita w Wilnie w początkach 1387 roku. 3 lipca 1388 roku urzędnicy księstwa mazowieckiego poręczyli Władysławowi Jagielle oprawę nadaną przez księcia małżonce w ziemi rawskiej i sochaczewskiej. Część posagu Aleksandry w kwocie 2.650 grzywien srebra uregulował Jagiełło dopiero 4 marca 1393 roku.

W 1388 roku Jagiełło nadał Ziemowitowi ziemię bełską. Wskazują na to trzy akty wystawione przez księcia w Bełzie oraz obecność w otoczeniu książęcym starosty tej ziemi - Pawła z Radzanowa. Dokumenty królewskie potwierdzające nadanie wystawione zostały przez króla w 1396 roku, a przez królową w 1397 roku.

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wspólnie z bratem Januszem I był Ziemowit jednym z pośredników i reprezentantów strony polskiej w rokowaniach pomiędzy Władysławem Jagiełłą a zakonem krzyżackim oraz interweniował w sprawach króla u papieża Urbana VI. Pomimo ścisłej współpracy z Jagiełłą książę utrzymywał kontakty z Krzyżakami, od których w październiku 1386 roku otrzymał dodatkowo 1.000 kóp groszy praskich za Wiznę i Zawkrze z warunkiem ich jednoczesnego wykupu.

17 maja 1390 roku w Toruniu biskup kujawski Henryk wystawił dokument uwalniający spod interdyktu ziemię kujawską i zdejmujący jednocześnie ekskomunikę z Ziemowita oraz dwóch jego "familiares": Abrahama Sochy i Stanisława Grada. Nałożenie ekskomuniki związane było zapewne z wydarzeniami z roku 1389, o których wspomina kronika Jana Reddena, tj. zatargiem między arcybiskupem nominatem Janem "Kropidło" i jego następcą na biskupstwie kujawskim biskupem Henrykiem a królem polskim Władysławem o obsadę tychże godności. Na rozkaz królewski wojska mazowieckie najechały na dobra kościelne i nie dopuściły do objęcia arcybiskupstwa gnieźnieńskiego przez Jana "Kropidło".

24 lipca 1391 roku w Brodnicy kilku urzędników księstwa płockiego poręczyło dług Ziemowita wobec śląskiego rycerza Wisława Czambora, któremu książę zastawił wcześniej Kruszwicę. W 1392 roku doszło do drobnego zatargu między księciem a królem polskim w związku z uwięzieniem w Przedczu Czambora przez niedawnego stronnika mazowieckiego Bartosza z Wezemborga. Ziemowit wstawił się za Czamborem i rozpoczął oblężenie Przedcza, odstąpiwszy od niego dopiero na wyraźny rozkaz królewski. Konflikt z królem został załagodzony, a jedyną wyraźną szkodą były niewielkie uszczuplenia posiadłości Ziemowita w ziemi bełskiej. Pierwszy tego typu akt nastąpił w kwietniu 1390 roku i dotyczył powiatu krzeszowskiego; następny w grudniu 1392 roku pozbawił księcia powiatów: podhorajskiego i hrubieszowskiego, które Jagiełło przyłączył do ziemi chełmskiej. W grudniu 1397 roku Ziemowit pożyczył w Malborku kolejne 2.000 kóp groszy praskich pod warunkiem zwrotu ich w ciągu trzech lat od najbliższego Bożego Narodzenia. Zobowiązał się przy tym, że w wypadku nie dotrzymania umowy przekaże Krzyżakom Płońsk, który zmuszony będzie wykupić łącznie z Wizną i Zawkrzem. Płońsk de facto nigdy nie wszedł w posiadanie Zakonu, chociaż nie ma jasności, czy pozostawał w rękach Ziemowita. W marcu 1398 roku znajdował się przez krótki czas w zastawie u Janusza I.

W 1398 roku para królewska za 10.000 kóp groszy praskich wykupiła z rąk Ziemowita Kujawy brzeskie; z 26 maja pochodzi pokwitowanie księcia wystawione w Rawie. W momencie wykupu król i królowa zaświadczyli jednocześnie spłatę długów Ziemowita zaciągniętych u Żydów krakowskich. 5 stycznia 1399 roku Ziemowit wykupił z zastawu krzyżackiego Zawkrze i Płońsk; na przełomie 1401 i 1402 roku wykupił także Wiznę (uszczuploną o pow. goniądzki, który oderwał wcześniej od zastawu krzyżackiego książę Witold), którą wcześniej zastawił bratu Januszowi I. Pomimo zastawu w XV wieku w tytulaturze używanej przez Ziemowita występowała niezmiennie formuła "dominus et heres Wisnensis", podkreślająca prawa zwierzchności.

27 lutego 1401 roku w Bełzie Ziemowit zawarł przymierze ze Świdrygiełłą skierowane przeciwko Witoldowi, zachowując neutralność w momencie wybuchu konfliktu między Świdrygiełłą, Witoldem i królem polskim. W 1404 roku książę był świadkiem na dokumencie pokoju polsko-krzyżackiego w Raciążku. W grudniu 1407 roku Ziemowit ponownie zastawił Krzyżakom Zawkrze za 4.000 grzywien; pieniądze w imieniu księcia odebrał Dadźbóg, kantor płocki. W 1409 roku przedstawiciele Ziemowita i biskupa płockiego Jakuba z Korzkwi wzięli udział w soborze w Pizie. Wysłannikiem księcia płockiego na sobór był Paweł ze Swarzęcina, prepozyt klasztoru św. Marii Magdaleny za murami Płocka.

W tym czasie wraz z żoną Aleksandrą prowadził Ziemowit ożywioną korespondencję z Zakonem, próbując zapobiec wojnie polsko-krzyżackiej. Po jej wybuchu, w sierpniu 1409 roku, Ziemowit starał się zachować neutralność. Na prośbę króla polskiego wystawił jednak oddział liczący sto kopii, który wysłał do obleganej Bydgoszczy. Wojnę Zakonowi wypowiedział dopiero w początku lipca 1410 roku. W bitwie grunwaldzkiej nie wziął udziału; wypełniając obowiązki lennika wysłał dwie chorągwie (w liczbie 170 kopii) pod dowództwem najstarszego syna - Ziemowita. Za pomoc okazaną Koronie otrzymał od króla po bitwie dwa zamki krzyżackie: Szczytno i Działdowo, które wkrótce sprzedał Zakonowi. W grudniu 1410 roku gościł Władysława Jagiełłę na polowaniu w okolicach Wiskitek. 1 lutego 1411 roku w Toruniu przywiesił swoją pieczęć do dokumentu pokoju z Zakonem. Na mocy zawartego w Toruniu porozumienia książę miał otrzymać, bez konieczności zwrotu pożyczonych sum, zastawione wcześniej Zawkrze. Jednak w dobrowolnym układzie podpisanym z Zakonem w tym roku wypłacił za nie 4.000 kóp groszy praskich. Na jesieni 1411 roku, po śmierci arcybiskupa Mikołaja Kurowskiego, wojska Ziemowita najechały dobra arcybiskupie w okolicach Łowicza, wyrządzając znaczne szkody.

17 października 1411 roku wraz z żoną Aleksandrą wstąpił Ziemowit do Bractwa Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, którego założenia przy kościele parafialnym p.w. Najświetszej Marii Panny w Krakowie był współinicjatorem. 25 stycznia 1412 roku na dworze królewskim w Krakowie odbył się ślub córki Ziemowita - Cymbarki - z arcyksięciem austriackim Ernestem "Żelaznym". Małżeństwo to doszło do skutku za sprawą Jagiełły. W roku nastepnym, również z inicjatywy króla polskiego, zostało zawarte małżeństwo innej córki Ziemowita Amelii (Emilii) z księciem Turyngii Wilhelmem II "Bogatym". Oba te związki pomogły Jagielle w utworzeniu koalicji skierowanej przeciwko Zakonowi i ich sprzymierzeńcowi cesarzowi Zygmuntowi Luksemburskiemu. Za sprawą Jagiełły doszły do skutku także związki małżeńskie trzech następnych córek Ziemowita: Jadwigi, Eufemii i Marii.

W marcu 1412 roku Ziemowit wziął udział w zjeździe Władysława Jagiełły i Zygmunta Luksemburskiego w Lubowli, którego następstwem było podpisanie przymierza. We wrześniu 1412 roku Zygmunt Luksemburski cofnął, w związku z prowadzoną przez siebie wojną na terenie Włoch, wypłaconą Ziemowitowi pensję roczną, którą książę pobierał co najmniej od roku 1398. Być może była ona rezultatem wcześniejszych zobowiązań królów węgierskich wobec Piastów mazowieckich; do 1412 roku król polski oderwał od ziemi bełskiej Horodło oraz zmniejszył do 400 grzywien dochody książęce z żup wielickich.

Ziemowit był dwukrotnie oskarżony o fałszowanie monety. Poświadczają to dokumenty uniewinniające księcia: jeden wystawiony przez króla polskiego w 1413 roku, drugi przez wielkiego księcia litewskiego Witolda w styczniu 1422 roku. Podejrzenie o fałszowanie monety nie było bezpodstawne, skoro XV-wieczny kronikarz zakonny wspomina o powodowanej psuciem monety drożyźnie w Prusach, Dobrzyniu i na Mazowszu.

W 1413 roku Krzyżacy najechali i złupili graniczące z ich państwem ziemie mazowieckie. Wybuch konfliktu polsko-krzyżackiego w 1414 roku przyspieszył decyzję Ziemowita, który 22 lipca w Siedlinie wypowiedział Zakonowi wojnę. Gdy wobec niemożności polubownego załatwienia sporu z Krzyżakami król polski poddał się arbitrażowi papieża Jana XXIII, Zygmunta Luksemburskiego oraz soboru w Konstancji, Ziemowit uczestniczył aktywnie we wszystkich poczynaniach strony polskiej, wysyłając na sobór w Konstancji w 1416 roku najstarszego syna Ziemowita. Z roku 1418 pochodzi prośba Ziemowita i jego małżonki Aleksandry do papieża Marcina V o pozwolenie na posiadanie przenośnego ołtarza. Pod koniec roku 1418 dopuścił do współrządów najstarszego syna Ziemowita.

W lipcu 1419 roku Ziemowit był świadkiem sojuszu zawartego pod Czerwińskiem pomiędzy Władysławem Jagiełłą i Witoldem a Erykiem, królem Danii, Szwecji i Norwegii. 28 sierpnia 1419 roku Ziemowit wyznaczył biskupa płockiego Jakuba z Korzkwi i kantora płockiego Dadźboga jako swych przedstawicieli w procesie polsko-krzyżackim toczącym się przed sądem Zygmunta Luksemburskiego. W 1420 roku uczestniczył w antykrzyżackim przymierzu, zawartym przez króla polskiego i wielkiego księcia litewskiego z Fryderykiem, margrabią brandenburskim. Pomimo oficjalnego poparcia udzielanego Jagielle stosunki Ziemowita z Zakonem były nadal poprawne. W 1421 roku wielki mistrz Michał Kuchmeister wystąpił do księcia mazowieckiego Janusza I z propozycją pomocy przy obsadzaniu na tronie biskupim we Włocławku syna Ziemowita - Aleksandra. W sierpniu 1422 roku wydał przywilej dla ziemi gostynińskiej zniszczonej w trakcie działań wojennych.

Na przełomie roku 1422 i 1423 Ziemowit uczestniczył w zjeździe Jagiełły z Zygmuntem Luksemburskim na Spiszu. Na zjazd w Kieżmarku w marcu 1423 roku Ziemowit wysłał synów: Ziemowit i Aleksandra. Nie wziął też udziału w koronacji królowej Zofii w początkach 1424 roku. W listopadzie 1424 roku książę zawarł ugodę z biskupem płockim Jakubem z Korzkwi i duchowieństwem diecezji płockiej w sprawie poboru dziesięcin. W 1425 roku Ziemowit popadł w konflikt z Jagiełłą spowodowany wystąpieniem kanclerza książęcego Stanisława Pawłowskiego na synodzie w Łęczycy. Konflikt dotyczył stopnia niezależności Mazowsza od Korony, a jego efektem było wezwanie obu książąt mazowieckich: Janusza I i Ziemowita do odnowienia hołdu. Na zjazd w Brześciu Litewskim, wyznaczony przez króla na listopad 1425 roku, Ziemowit nie stawił się, ze względu na stan zdrowia, wysyłając synów Ziemowita i Kazimierza. 14 listopada w Brześciu młodzi książęta wystawili, w imieniu ojca, dokument stwierdzający zawisłość lenną Mazowsza wobec króla i Korony. W marcu 1425 roku Jagiełło wysłał na dwór w Płocku do chorego Ziemowita swego osobistego lekarza Jakuba. Pod koniec życia książę oślepł.

W latach 1381-1426 Ziemowit kontynuował działalność ustawodawczą Ziemowita III; wydał kilkanaście aktów prawnych regulujących podstawowe dziedziny prawa mazowieckiego, w tym dziewięć statutów sądowych, zawierających 19 postanowień szczegółowych, określających prawa i przywileje mieszkańców dzielnicy płockiej. Ziemowit prowadził jednocześnie ożywioną działalność osadniczą, nadając wielu miastom prawo chełmińskie, m.in. Magnuszewowi w 1377 roku, Gostyninowi w 1382 roku, Kuczborkowi w 1384 roku, Kutnu w 1386 roku, lokując nowe, np. Pobiednię (Nowe Miasto nad Pilicą - w 1400 roku), Bieżuń w 1406 roku, Białe Miasto (tj. Kampinos - w 1414 roku) oraz przenosząc wiele wsi z prawa polskiego na niemieckie. W latach 1374-1426 książę lokował ogółem 20 miast: 13 na Mazowszu i 7 w ziemi bełskiej. Za rządów Ziemowita nastąpiło zmniejszenie płockiej domeny książęcej na rzecz szlachty i Kościoła. W październiku 1400 roku Ziemowit zawarł ugodę z biskupem płockim Jakubem z Korzkwi, w której potwierdzał przywilej Ziemowita III z 14 lipca 1378 roku dla kościoła płockiego. Szczególną łaską księcia i jego małżonki Aleksandry cieszył się klasztor Augustianów w Rawie.

W 1407 roku Ziemowit utracił na rzecz Władysława Jagiełły wieś Duninów na pograniczu kujawsko-gostynińskim. Szczególnie ożywioną działalność kolonizacyjną i osadniczą prowadził w otrzymanej od Jagiełły ziemi bełskiej, gdzie dokonał lokacji kilku miast, m.in. Buska w 1411 roku, Horodła w latach 1412-1414, Tyszowców w 1419 roku, Sokala w 1424 roku. Książę wpływał na panujące tam stosunki własności, zasiedlając tę ziemię szlachtą mazowiecką i lekceważąc dotychczasowe tytuły własności. Z okresu panowania Ziemowita na Rusi pochodzi 29 znanych nadań, przy czym donacje tam czynione prawie bez wyjątku zawierały ściśle określoną - ilościowo i jakościowo - klauzulę o obowiązku służby wojskowej z nadanej ziemi, co dotyczyło zarówno szlachty jak i ludności miejskiej. Charakterystyczną dla panowania księcia formą wynagradzania za zasługi były przywileje rodowe, dające poszczególnym znaczącym rodom mazowieckim prawo nieodpowiednie i zwolnienie od kar sądowych. Dochowało się tylko sześć takich przywilejów dla następujących rodów: Gozdawów w 1391 roku, Trzasków w 1404 roku, Radwanów w 1404 roku, Bolestów w 1408 roku, Łubów w 1420 roku i Rogalów w 1425 roku.

W polityce wewnętrznej Ziemowit IV kontynuował przebudowę gospodarczą księstwa zaczętą jeszcze przez Ziemowita III. W tym też celu wydał statuty dotychczasowego prawa zwyczajowego, licznie lokował na prawie niemieckim miasta, oraz propagował kolonizację ze strony szlachty mazowieckiej podległego mu księstwa bełskiego.

Po 1420 roku Ziemowit IV z powodu postępującej ślepoty coraz bardziej oddawał rządy w dzielnicy swoim dorosłym synom. Po koniec życia w 1425 roku książę wdał się w spór (za pośrednictwem Stanislawa Pawłowskiego) z królem Polski o kwestię podległości księstwa koronie. Krok ten nie przyniósł Mazowszu niczego dobrego, a tylko zmusił synów księcia Ziemowita V i Kazimierza II do upokarzającego hołdu lennego.

Ostatni znany dokument Ziemowita pochodzi z 29 grudnia 1425 roku. Ziemowit zmarł 6 stycznia 1426 roku w Gostyninie, o czym informuje zapiska zamieszczona w Liber mortuorum klasztoru w Czerwińsku. Pochowany został w katedrze w Płocku. 21 stycznia 1426 roku Aleksandra, wdowa po Ziemowitcie, wraz z synami: Ziemowitem V, Kazimierzem II, Trojdenem II i Władysławem I wystawiła dwa dokumenty dla klasztoru dominikanów w Płocku. Po śmierci Ziemowita do roku 1434 jego trzej synowie: Ziemowit V, Kazimierz II i Władysław I sprawowali na Mazowszu płockim i w ziemi bełskiej rządy niedzielne.

Na pogrzebie Siemowita doszło do skandalu. Ciało księcia na rozkaz księżnej Aleksandry złożono do grobu w drogocennej pościeli, a zmarły miał na sobie złote szaty, srebrny pas, złoty łańcuch, ostrogi. Biskup płocki Stanisław Pawłowski uznał to jednak za relikt pogańskich zabobonów i polecił opróżnić grobowiec ze wszystkich sprzętów, obracając je na użytek boski i ludzki.

Ze związku z Aleksandrą miał pięciu synów oraz osiem córek. Siemowit miał również nieślubnego syna ze związku sprzed 1387 rokiem z nieznanej z imienia szlachcianką:

Mikłuszę (Mikołaja) (urodzonego przed 1387 rokiem, zmarł po 29 czerwca 1417 roku), legitymowanego reskryptem cesarza Zygmunta Luksemburskiego z 29 czerwca 1417 roku.

Ziemowit znany był ze swojej hojności, o czym wspomina XVI-wieczne źródło, określające go mianem "liberalissimus". Książę jest bohaterem powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego "Semko" z 1822 roku, opisującej czasy bezkrólewia po Ludwiku.


Żródła:

"SŁOWNIK WŁADCÓW POLSKI I PRETENDENTÓW DO TRONU POLSKIEGO" - Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki.


Ziemowit IV "w Wikipedii"


Siemowit IV Młodszy (płocki) w "Poczet.com" autorstwa: Michała Szustera


"Poczet książąt i księżnych mazowieckich" - autor: Janusz Grabowski; Wydawnictwo AVALON Sp. z o.o., Kraków 2019.


Ziemowit IV genealogia Piastów; tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk


SIEMOWIT IV "INTERNETOWY POLSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY - iPSB"

25-04-2024

29-12-2023