Rada Regencyjna (1917 - 1918)

Radę Regencyjną Królestwa Polskiego, działająca w latach 1917-1918, powołali ją zaborcy ziem polskich - Austriacy i Prusacy, i była zupełnie marginalnym epizodem w historii Polski.

Rada Regencyjna Królestwa Polskiego to zaakceptowany 12 września 1917 roku przez okupujące Królestwo Polskie Niemcy i Austro-Węgry kolegialny organ mający oficjalnie sprawować władzę zwierzchnią nad zależnym od obu państw centralnych Królestwem Polskim (aktu 5 listopada). Powstała na podstawie patentu w sprawie władzy Państwowej w Królestwie Polskim opublikowanego 15 września 1917 roku.

Rada Regencyjna Królestwa Polskiego, to organ władzy o charakterze państwowym należy do najmniej znanych, niedocenianych oraz najbardziej kontrowersyjnych polskich instytucji ustrojowych. Kontrowersyjność Rady, szczególnie rodząca się z jej genezy, wynika z dwóch faktów:

1) Rada Regencyjna mogła powstać dzięki proklamacji przez cesarza Niemiec i cesarza Austro-Węgier w dniu 5 listopada 1916 roku Królestwa Polskiego, mającego objąć "ziemie panowaniu rosyjskiemu wydarte";

2) Formalne istnienie Rada zawdzięcza Patentowi wyżej wspomnianych cesarzy z 12 września 1917 roku, który to akt o charakterze konstytucyjnym rozstrzygał o instytucjach władzy państwowej w Królestwie Polskim.

Proklamacja Rady Regencyjnej nastąpiła m.in. w wyniku działań Koła Polskiego w parlamencie austriackim. Była również odpowiedzią cesarza niemieckiego na memoriał złożony w Berlinie przez Józefa Brudzińskiego, rektora Uniwersytetu Warszawskiego, który wraz z grupą aktywistów domagał się restauracji Królestwa Polskiego. Ponadto proklamacja ta sugerowała przyszłą formą ustrojową, jaką miała być monarchia, czyli ustrój, który posiadała Polska od swego zarania aż do utraty niepodległości. Zatem wskazanie w proklamacji na monarchię nie było narzuceniem czegoś "zaborczego". Co się zaś tyczy wspomnianego Patentu, to jak poniżej postaram się wykazać, był on również realizacją samodzielnej koncepcji i inicjatywy Polaków, którzy szczęśliwie napotkali na sprzyjającą koniunkturę na obydwu dworach cesarskich.

Nawiązując do aktu z 1916 roku politycy polscy, głównie tzw. aktywiści, zażądali od prusko-austriackich zaborców powołania ciała, które mogłoby zająć się utworzeniem organów przyszłej polskiej władzy państwowej. Po rozmowach przedstawicieli polskich na obydwu dworach, władcy Prus i Austro-Węgier polecili swoim reprezentantom na ziemiach polskich, generalnym gubernatorom warszawskiemu i lubelskiemu, aby wydali wspólne rozporządzenie, powołujące do życia Tymczasową Radę Stanu Królestwa Polskiego. Jak głosił dokument ogłoszony 6 grudnia 1916 roku, Rada była przewidziana m.in. do "tworzenia dalszych instytucji państwowych w Królestwie Polskim".

Rada postawiła sobie za zadanie przejmowania jak najszerszego zakresu władzy z rąk zaborców. Opracowała projekt tymczasowej organizacji władz polskich Królestwa. Projekt przewidywał powołanie Rady Stanu, Rady Ministerialnej z premierem i poszczególnych ministerstw. Przewidywał on również powołanie tymczasowej głowy państwa - Rady Regencyjnej. Pomysł Rady wskazuje, iż liczono się z możliwością ustanowienia monarchy. Projekt przedłożono władzom okupacyjnym 3 lipca 1917 roku Rada działała bez jakichkolwiek uzgodnień z władzami okupacyjnymi, które starały się ograniczać jej wpływy. Narastał konflikt, którego apogeum był tzw. kryzys przysięgowy, po którym - w ramach protestu - nastąpiło samorozwiązanie Rady. Nie rezygnując jednak z podjętych działań, rozwiązująca się Rada wyłoniła ze swego grona Komisję Przejściową. Władze okupacyjne, postawione przed faktem dokonanym, zaakceptowały Komisję i uznały ważność decyzji przez nią podejmowanych.

Komisja przejęła od Rady projekt tymczasowej organizacji władz Królestwa i domagała się przekazania jej realnego wpływu na kształt administracji państwowej. Pod naciskiem Komisji, okupanci przekazali pod jej zarząd wymiar sprawiedliwości i oświatę wszystkich stopni. Komisja jednak domagała się realizacji całej koncepcji. 28 sierpnia 1917 roku projekt instytucji ustrojowych Rada przesłała do Wiednia, gdzie w tym czasie przebywał Kanclerz Rzeszy Niemieckiej. Po niespełna dwóch tygodniach obaj cesarze zaaprobowali polskie propozycje ustrojowe i emancypacyjne. 12 września 1917 roku wydany został wspomniany Patent, przewidujący Radę Regencyjną jako władzę prawodawczą i rządzącą.

Do Rady Regencyjnej weszli arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski (nawiązano tu do starej instytucji interrexa), prezydent m.st. Warszawy książę Zdzisław Lubomirski i ziemianin hrabia Józef Ostrowski, przywódca konserwatywnego Stronnictwa Polityki Realnej. Kancelarię Rady stanowił Gabinet Cywilny. Kierował nim sekretarz Rady ksiądz prałat Zygmunt Chełmicki. Intromisja członków Rady odbyła się 27 października 1917 roku w katedrze św. Jana w Warszawie. W katedrze po uroczystym nabożeństwie członkowie Rady złożyli przysięgę "na Boga i Ojczyznę", a następnie na Zamku ogłosili orędzie do Narodu, obwieszczające objęcie najwyższej władzy w Królestwie Polskim. Znamiennym jest, że akt zaprzysiężenia regentów nie był złożony na ręce zaborców i nie mówił o jakimkolwiek stosunku prawnym do władz okupacyjnych. Ponadto odbył się w przytomności zarówno przedstawicieli Galicji i Wielkopolski, jak również przedstawicieli wszystkich głównych partii politycznych, łącznie z PPS. Tak więc nieprawdą jest, że Rada Regencyjna była ciałem zaborców, przez nikogo nie uznawanym.

Regenci powołali pierwszy polski rząd pod prezesurą Jana Kucharzewskiego, który przejął od Komisji Przejściowej Tymczasowej Rady Stanu, przekazane przez okupantów działy administracji. W pierwszym okresie istnienia Królestwa Polskiego polskie było sądownictwo, szkolnictwo, służba zdrowia i administracja.

Podstawą organizacji rządu (w czasie funkcjonowania Rady, co trwało rok i 19 dni, powołała ona 5 gabinetów) oraz określenia kompetencji tworzących się polskich organów administracji państwowej stał się dekret Rady z 3 stycznia 1918 roku, o tymczasowej organizacji władz naczelnych w Królestwie Polskim. Pomimo, iż zakres oddanej przez okupantów administracji dotyczył jedynie szkolnictwa i wymiaru sprawiedliwości, pozostałe resorty prowadziły intensywną pracę nad przygotowaniem ram prawnych, organizacyjnych i osobowych dla przyszłej pełnej organizacji polskiej władzy państwowej.

W pierwszym okresie funkcjonowania Rady, przygotowano m.in. szczegółowe zasady funkcjonowania terenowych organów władzy i samorządu terytorialnego. Opracowano ordynację wyborczą do przyszłego parlamentu, a także ustalono ramy prawne polskiego obywatelstwa państwowego. O tym, iż Rada była samodzielnym organem, świadczy również ustanowienie przedstawicielstw dyplomatycznych w Rosji, Finlandii, Berlinie, Wiedniu, Rydze, Kijowie, Bernie i Hadze.

Aby ostatecznie zerwać formalny związek ze wspomnianymi wcześniej aktami władzy zaborczej, Rada ogłosiła 7 października 1918 roku orędzie do Narodu, autorstwa Zdzisława Lubomirskiego i Janusza Radziwiłła. Orędzie miało zasadnicze znaczenie polityczne, gdyż zawierało bezwarunkową deklarację pełnej niepodległości, nie tylko Królestwa Polskiego, ale "Polski Zjednoczonej Niepodległej, (...) wszystkich ziem polskich z dostępem do morza". Ponadto zadeklarowano niezwłoczne utworzenie przez Radę koalicyjnego gabinetu "złożonego z najszerszych warstw narodu i kierunków politycznych". Po ogłoszeniu orędzia Rada przejęła zwierzchnictwo nad dotychczasowym wojskiem polskim i przystąpiła do tworzenia armii regularnej w oparciu o wydaną przez siebie ustawę o powszechnym obowiązku wojskowym.

W zasadzie przez cały czas istnienia Rady Regencyjnej politycy reprezentujący niemal wszystkie opcje stawiali sobie pytanie, które brzmiało, nie "czy ma być król", tylko "kto nim będzie". Warto przypomnieć epizod związany z Radą Regencyjną, który miał pewne znaczenie dla przyszłego ustroju Polski.

Rada Regencyjna 12 października 1918 roku pozbawiła generał-gubernatora warszawskiego Beselera naczelnego dowództwa nad Polską Siłą Zbrojną. 25 października powołano rząd Józefa Świeżyńskiego, który jako pierwszy nie starał się o akceptację władz okupacyjnych niemieckich i austro-węgierskich. 28 pażdziernika Regenci powołali generała Tadeusza Rozwadowskiego, wcześniej nieoficjalnego doradcę RR, na stanowisko Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Generał niezwłocznie przystąpił do organizacji Sztabu Generalnego i Ministerstwa Spraw Wojskowych. 4 listopada Rozwadowski wydał natomiast rozkaz o tworzeniu dywizji jazdy co dało początek polskiej kawalerii.

Po dymisji rządu Świeżyńskiego 6 listopada 1918 roku przybyła do Rady Regencyjnej delegacja stronnictw lewicowych z Arturem Śliwińskim i Stanisławem Patkiem na czele, którzy w imieniu lewicy zaproponowali, by regenci arcybiskup Kakowski i Ostrowski zrezygnowali ze swej władzy na korzyść Lubomirskiego. Zadeklarowali, że jeśli książę jako jedyny pretendent do polskiej korony utworzy rząd z ich udziałem, przyjmą zaproponowane przez księcia teki i podporządkują się mu jako przyszłemu królowi. Jednak hrabia Ostrowski wiedząc, że rząd USA nie zgodził się na odrodzenie Polski z ustrojem monarchicznym, odmówił dymisji z funkcji współregenta. Propozycja lewicy przestała być aktualna i następnego dnia powstał Ludowy Rząd Republiki Polskiej w Lublinie, na którego czele stanął Ignacy Daszyński.

W tej sytuacji, kierując się interesem państwowym, a zatem nie chcąc dopuścić do realizacji postępowych reform w duchu bolszewickim, które ogłosił w swym manifeście Daszyński, 14 listopada 1918 roku Rada przekazała pełnię władzy Józefowi Piłsudskiemu, Naczelnemu Dowódcy Wojsk Polskich. W dniu 18 listopada 1918 roku zebrał się na swym pierwszym posiedzeniu Rząd Narodowy, który oparł swoje funkcjonowanie na prawie polskim ogłoszonym wcześniej w Dzienniku Praw i Monitorze Królestwa Polskiego, a także na stworzonych przez Radę ministerstwach, organach terenowych i placówkach dyplomatycznych. O fachowości i zwartości przejętej z rąk Rady administracji państwowej niech świadczy fakt, że nowy rząd polski mógł przystąpić do kierowania wszystkimi sprawami Państwa Polskiego bez marnowania czasu i energii na żmudne prace organizacyjne.


Żródła:

"Prawda o Radzie Regencyjnej" - autor: Artur Górski (1995)


Rada Regencyjna "w Wikipedii"