Wielkie Księstwo Warszawskie (1807-1815)

Księstwo Warszawskie - istniejące w latach 1807-1815 państwo polski, formalnie niepodległe, jednak w rzeczywistości, jak prawie wszystkie państwa zachodniej Europy, podporządkowane napoleońskiej Francji.

Władcą suwerennym księstwa był król Saksonii, która wchodziła w skład Związku Reńskiego, będącego protektoratem I Cesarstwa Francuskiego.

Zostało stworzone przez Napoleona I (pod wpływem kochanki Napoleona I, Marii z Łączyńskich Walewskiej herbu Nałęcz) na mocy traktatu pokojowego, jakie cesarstwo Francji podpisało 7 lipca i 9 lipca 1807 roku w Tylży z cesarzem Rosji Aleksandrem I Romanowem i królem Prus Fryderykiem Wilhelmem III. Utworzone z ziem drugiego i części ziem pierwszego i trzeciego zaboru pruskiego, w 1809 roku zostało powiększone o ziemie austriackie trzeciego zaboru.

Cesarz Rosji Aleksander I, będąc na mocy aktu abdykacji Stanisława II Augusta Poniatowskiego z 1795 roku depozytariuszem korony polskiej i tytułu króla Polski nie zgodził się by nazwa nowopowstałego państwa nawiązywała do nomenklatury historycznego państwa polskiego.

Monarchą Księstwa na zasadzie unii personalnej z Saksonią został król Saksonii Fryderyka Augusta I Wettin, wnuk króla Polski Augusta III Wettina. Napoleon I Bonaparte 22 lipca 1807 roku w Dreźnie (stolicy Saksonii) osobiście nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję, której przepisy wzorowano na konstytucji francuskiej z 1799 roku. Cesarz nie zgodził się na przywrócenie Konstytucji 3-Maja, jako zbyt konserwatywnej. Zgodnie z nową konstytucją władzę w Księstwie sprawować miała szlachta i - w niewielkim stopniu - mieszczaństwo. W rzeczywistości najważniejsze pozycje na szczytach drabiny urzędniczej zajęli przedstawiciele arystokracji i zamożnej szlachty. Radykałowie i dawni jakobini, mimo zasług położonych przy organizacji wojska w latach 1806-1807 oraz podczas wojny w 1809 roku, odsunięci zostali od rzeczywistej władzy, co powodowało przejście ich do opozycji. Z drugiej strony, udziału we władzy nie miała także opozycja konserwatywna, której bazę stanowiły tereny przyłączone w 1809 roku.

Król Saksonii jako książę warszawski sprawował pełnię władzy wykonawczej, oraz posiadał inicjatywę prawodawczą. Dwuizbowy Sejm posiadał bardzo ograniczone kompetencje. Książę mianował tylko przed nim odpowiedzialnych członków Rada Ministrów oraz Rady Stanu. Wbrew powszechnej opinii podział kraju na 6 departamentów oraz 60 powiatów był usankcjonowaniem podziału z czasów administracji pruskiej, a nie francuskiej. Na wzór francuski zorganizowano władze administracyjne departamentów i powiatów.

Administracja księstwa znajdowała się pod ścisłą kontrolą rezydentów francuskich i francuskich dowódców wojskowych. Przy Radzie Ministrów Księstwa Warszawskiego stale rezydowali wysokiej rangi urzędnicy napoleońscy, których zadaniem było zapewnienie stałej komunikacji dyplomatycznej pomiędzy Napoleonem i Fryderykiem Augustem I. W rzeczywistości czuwali oni nad wypełnianiem przez administrację Księstwa Warszawskiego cesarskich dyrektyw, przysyłanych z Paryża.

Rezydentami francuskimi w Księstwie Warszawskim byli kolejno: Étienne Vincent w latach 1807-1809, Jean-Charles Serra w latach 1809-1811, Louis Pierre Édouard Bignon w 1811 roku i w 1813 roku oraz Dominique-Georges-Frédéric Dufour de Pradt w 1812 roku.

W prawie cywilnym 1 maja 1808 roku wprowadzony został Kodeks Napoleona, zaś sądownictwo było w dużym stopniu rzeczywiście niezależne; na jego czele stał Sąd Apelacyjny w Warszawie.

W 1809 roku pozbawione osłony wojsk francuskich, bronione przez wojska polskie i saskie, Księstwo Warszawskie zdołało obronić swoją niepodległość przed naporem wojsk austriackich.

Wojska Księstwa Warszawskiego przeszły do kontrofensywy, wyzwalając spod okupacji austriackiej Galicję Wschodnią i Zachodnią. Na tym terytorium książę Józef Poniatowski powołał Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji (Rząd Centralny Wojskowy Tymczasowy Obydwóch Galicji pod protekcją Najjaśniejszego Cesarza i Króla Wielkiego Napoleona - polski rząd tymczasowy ustanowiony 2 czerwca i pełniący swoje obowiązki do31 grudnia 1809 roku), który przejął obowiązki administracji austriackiej.

W myśl postanowień zawartego 14 października 1809 roku w traktacie pokojowym w Schönbrunn, kończącego wojnę francusko-austriacką, Księstwo Warszawskie powiększyło się o obszar III (tzw. wówczas Galicja Zachodnia) i skrawek I zaboru austriackiego (cyrkuł zamojski). Przyniosło to wzrost terytorium państwa z 103 do 155 tys. km2, a ludności z 2,6 do 4,3 mln osób. Nowe nabytki podzielone zostały na 4 departamenty (krakowski, lubelski, radomski i siedlecki) i 40 powiatów. Bogaty w złoża soli rejon Wieliczki stał się autonomicznym okręgiem pod wspólną administracją Księstwa i Austrii. Część zaboru austriackiego, a mianowicie obwód tarnopolski, przekazany został Rosji, podobnie jak wcześniej obwód białostocki, część zaboru pruskiego, przy utworzeniu Księstwa Warszawskiego w 1807 roku. 21 kwietnia 1809 roku na około trzy tygodnie ewakuowany rząd Księstwa przeniesiono do Toruń, czyniąc zeń na krótko stolicę Księstwa.

22 czerwca 1812 roku Napoleon w Wiłkowiczach, w rozkazie dziennym ogłosił rozpoczęcie drugiej wojny polskiej, 24 czerwca siły koalicji sforsowały Niemen. 26 czerwca zebrał się sejm Księstwa, na sesji którego 28 czerwca ogłoszono przywrócenie Królestwa Polskiego.

W sytuacji, gdy nieunikniona stała się konfrontacja zbrojna z Rosją, która parła do wojny - Napoleon udzielił Księstwu pożyczki w wysokości miliona franków na pokrycie żołdu jego armii. Już w maju 1812 roku Napoleon przygotowywał z ministrem skarbu Księstwa Tadeusz Matuszewiczem ogłoszenie Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. 26 maja Fryderyk August I przekazał swym ostatnim dekretem pełnię swojej władzy Radzie Ministrów Księstwa Warszawskiego (na czele której stał prezes - Stanisław Małachowski od 5 października 1807 roku do 16 grudnia 1807 roku (zrezygnował); Ludwik Szymon Gutakowski od 14 grudnia 1807 roku do 1 marca 1809 roku; Stanisław Kostka hrabia Potocki od 23 marca 1809 roku do maja 1813 roku).

Po klęsce Napoleona w 1812 roku w Rosji, na terytorium Księstwa Warszawskiego wkroczyły wojska rosyjskie, kładąc praktycznie kres jego istnieniu. 18 marca 1813 roku Aleksander I powołał pięcioosobową Radę Najwyższą Tymczasową Księstwa Warszawskiego z prezesem Wasalem Łonskojem (kolegialny rząd tymczasowy okupowanego przez Rosjan Księstwa Warszawskiego, powołany ukazem cesarza Aleksandra I z dnia 13 marca 1813 roku, istniał do 20 czerwca 1815 roku; skład: Wasal Łonskoj - prezes, Mikołaj Nowosilcow - członek, Krzysztof Colomb - członek, Tomasz Wawrzecki - członek, Ksawery Drucki-Lubecki - członek), której zadaniem było ściągnięcie z księstwa wysokiej kontrybucji na potrzeby armii rosyjskiej. W latach 1813-1814 Rosjanie pozyskali tą drogą 258 milionów złp. Prawnie Księstwo przestało istnieć 3 maja 1815 roku wskutek decyzji kongresu wiedeńskiego.

Sprawa utrzymania samodzielnego Królestwa Polskiego stanęła na porządku dziennym kongresu z inicjatywy cesarza Rosji Aleksandra I. Chciał jego odtworzenia. Ostro sprzeciwiły się temu Anglia, Austria i minister francuski Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord (znany po prostu jako Talleyrand). Do kompromisu doszło w czasie zamieszania w obradach kongresu, związanego z powrotem Napoleona z Elby.


Żródła:

Księstwo Warszawskie "w Wikipedii"