Iwan IV Wasiliewicz Groźny" Rurykowicz (urodzony w Kolomenskoje, 25 sierpnia 1530 roku, zmarł w Moskwie, 18 marca 1584 roku) herb

Syn Wasyla III Iwanowicza Rurykowicza, wielkiego księcia moskiewskiego, wilkiego księcia Rosji i Eleny Iwanownej Glińskiej, córki Wasyla księcia Glińskiego i Anny Jaksic Serbskiej.

Wielki książę moskiewski i twerski od 3 grudnia 1533 roku do 16 stycznia 1547 roku, I car Rosji od 16 stycznia 1547 roku do 18 marca 1584 roku. Pretendent do korony polskiej w 1573 roku i w 1575 roku.

W Moskwie, na Kremlu, 3 lutego 1547 roku poślubił Anastazję Romanowną Zacharynę-Juriewną (urodzona w 1530 roku, zmarła 7 sierpnia 1560 roku), córkę bojara Romana Jurewicza Zacharyna-Koszkina i Juliana Teodorownej. W Moskwie, 21 sierpnia 1561 roku poślubił Marię Tiemigriukowną Kuczenojskiej (urodzona w Kabardii, około 1544 roku lub między 1545 a 1546 rokiem, zmarła w Pałacu Aleksandrowskim, 6 września 1569 roku), córkę Tiemigriuka Ajdarowicza Guki, chana Kabardy. W Pałacu Aleksandrowskim, 28 października 1571 roku poślubił Marfę Wasiliewną Sobakinę (urodzona w 1552 roku, zmarła w Pałacu Aleksandrowskim, 13 listopada 1571 roku), córkę Wasyla Sobakina, kupca z Nowogrodu. 28 kwietnia 1572 roku poślubił (rozwiedziony we września 1572 roku) Annę Aleksiejewną Kołtowską (urodzona około 1572 roku, zmarła w monastyrze Wprowadzenia Matki Bożej do Świątyni w Tichwinie, 5 kwetnia 1626 roku), córkę Aleksieja Kołtowskiego. W listopadzie 1574 roku poślubił (rozwiedziony w styczniu 1575 roku) Annę Grigoriewną Wassilczikową (zmarła w Suzdalu, w styczniu 1577 roku), córkę Grigoriewa Wassilczikowa. Poślubił w 1576 roku (rowzwiedziony w 1577 roku) Marię Dołgoruką (urodzona około 1560 roku, zmarła w listopadzie 1577 roku). Zapewne może poślubił w 1575 roku (wg. innych konkubina) Wasylisę Mielentjewą (zmarła w 1579 roku). 6 września 1580 roku poślubił Marię (Marta) Fiodorowną Nagay (zmarła 28 czerwca 1611 roku), córkę bojara Fiodora "Fedets" Fiodorowicza Nagoya, gubernatora, okolniczego.

Był pierwszym władcą Rosji, który koronował się na cara 16 stycznia 1547 roku, którego tytuł nie był uznawany w Rzeczypospolitej.

W wieku trzech lat stracił ojca, a następnie w 1538 roku matkę. Po śmierci rodziców nieletni Iwan stał na uboczu toczącej się walki o władzę pomiędzy rodami książęcymi Szujskich i Bielskich. W tym czasie stworzył własne stronnictwo złożone z synów najbogatszych rodów bojarskich (możnowładczych). Przy ich poparciu w 1546 roku przejął władzę w kraju, rozbijając stronnictwo Szujskich. 16 stycznia 1547 roku koronował się w Moskwie w soborze Uspieńskim, przybierając tytuł cara (cesarza) Wszechrusi. Iwan odwołał się tym samym do idei mnicha Filotusza z Pskowa przyznającej Moskwie tytuł trzeciego i ostatniego Rzymu (dwa pierw­sze - Rzym i Bizancjum - upadły z powodu herezji) oraz spadkobierczyni tradycji prawosławnej Bizancjum.

Przybierając ten tytuł, Iwan rościł sobie prawa do ziem znajdujących się pod panowaniem Litwy, Polski i Szwecji, które zamierzał w przyszłości włączyć w obręb swojego państwa. Przede wszystkim jednak koronacja ta miała umocnić pozycję młodego władcy i pozwolić mu wyzwolić się spod wpływów możnych bojarów. Swe rządy starał się oprzeć na średniej szlachcie, zwiększając w 1547 roku liczebność Dumy Bojarskiej (rady złożonej ze szlachty i możnowładztwa rosyjskiego znajdującej się przy carze). Dwa lata później rozpoczął pracę nad zbiorem nowych praw (sudiebnikiem), które weszły w życie w 1550 roku, zastępując kodeks Iwana III z 1497 roku. W tym leż roku powołał do życia formację strzelców - zaczątek stałej armii. Wszystkie te zabiegi zmierzały do centralizacji władzy i zwiększenia niezależności cara od możno­władztwa i jego przedstawicielstwa, jakim była Duma Bojarska. Proces ten spowol­niła poważna choroba Iwana w 1553 roku. Spowodowała ona kolejną próbę przejęcia władzy przez rody bojarskie książąt Starickich pod przywództwem ciotki cara, Jefrosini, oraz Glińskich, które to rody rozpoczęły walkę pomiędzy sobą, licząc na rychłą, jak się wówczas wydawało, śmierć władcy. Car jednak wyzdrowiał i zemścił się przede wszystkim na Starickich, mordując ciotkę oraz jej syna, Włodzimierza.

W latach 1554-1556 Iwan kontynuował reformy prowadzące do centralizacji wła­dzy i umocnienia jego pozycji jako cara. W tym celu podjął także działania na arenie międzynarodowej i w 1552 roku podbił chanat kazański, w 1554 roku astrachański, a w 1556 roku doprowadził do podporządkowania ordy nogajskiej i chanatu syberyj­skiego. Od 1555 do 1570 roku prowadzi) ze Szwecją i Polską wojnę o Inflanty, która nie została rozstrzygnięta, podobnie jak i podjęte w latach 1559-1562 walki z Litwą i Tatarami.

W 1565 roku Iwan IV, dla umocnienia swej pozycji samowładcy, powołał do życia insty­tucje opryczniny - były to wydzielone przez cara najważniejsze pod względem gospodar­czym i politycznym dzielnice państwa, które znajdowały się głównie na północy kraju, z odrębnym aparatem administracyjnym i wojskiem (opricznicy w liczbie tysiąca ludzi), całkowicie oddanym carowi. Na tych terenach mogli mieszkać tylko lojalni wobec cara poddani; pozostali byli wysiedlani przez opriczników na południowe obszary państwa lub mordowani. Do najkrwawszych wyczynów opryczników należała pacyfikacja w latach 1569-1570 Tweru i Nowogrodu, gdzie wymordowano ponad czterdzieści tysięcy ludzi, oraz likwidacja ponad siedmiuset bojarów. Wyniszczone państwo nie było w stanie prze­ciwstawić się najazdom tatarskim w latach 1571-1572, niszczącym Moskwę, z której Iwan musiał uciekać.

W 1572 roku, po bezpotomnej śmierci króla polskiego, Zygmunta II Augusta (ostat­niego przedstawiciela rządzącej w Królestwie Polskim od 1386 roku dynastii Jagiello­nów), w Rzeczpospolitej nastał okres bezkrólewia. Wygaśnięcie rodzimej dynastii stało się powodem powstania nowego sposobu obierania monarchy przez ogół szlach­ty spośród zagranicznych lub rodzimych kandydatów, w tzw. elekcji viritim. Do pierw­szej takiej elekcji doszło w 1573 roku. Wówczas to Iwan IV oraz jego syn, Fiodor, wystą­pili jako pretendenci do polskiej korony. Poselstwo popierającej go Litwy (pod prze­wodnictwem Michała Haraburdy) przybyło do Moskwy na początku 1573 roku, aby omówić ewentualne warunki przejęcia polskiego tronu przez cara lub jego syna. Car żądał połączenia Litwy i Polski z Moskwą, a korona Rzeczpospolitej miała być dzie­dziczona przez jego potomków. Car gwarantował również wolności szlacheckie i obie­cywał ich powiększenie. Szlachta litewska, która pragnęła jego wyniesienia, liczyła, że rządy Iwana IV pozwolą na ograniczenie władzy możnowładztwa i doprowadzą do polepszenia jej sytuacji materialnej. Litwini akceptowali opryczninę, która była w ich mniemaniu czymś w rodzaju ruchu drobnoszlacheckiego, który uderzał w miesz­czaństwo i możnowładców. Ponadto uważano, że wybór Iwana da możliwość uregu lowania spraw spornych pomiędzy obydwoma państwami. Proponowano nawet odłą czenie Litwy od Korony i przyłączenie jej do Moskwy, w przypadku braku zgody na wybór cara ze strony szlachty polskiej, co nie u wszystkich wzbudzało poklask i ostatecznie stało się jednym z powodów upadku jego szans na poparcie. Iwan IV ujął też szlachtę litewską swym sposobem wybierania sobie żony spośród zwoła nych na Kreml szlachcianek.

Podczas pierwszej tury wyborów na sejmie elekcyjnym w 1573 roku, która trwała od 4 do 10 maja, Iwan nie uzyskał spodziewanego poparcia i odpadł z dalszej rywaliza cji. Dzień później szlachta obwołała królem polskim Henryka Walezego, księcia d'Anjou (brata króla francuskiego, Karola IX), którego rządy w Polsce miały trwać zaledwie pięć miesięcy. Porażka Iwana spowodowana była jego zbyt daleko idącymi żądania mi wobec Rzeczpospolitej oraz zbyt małym zaangażowaniem się cara w samą elek cję. Jego kandydaturę wykorzystali do zabezpieczenia granicy wschodniej przed na­jazdami moskiewskimi w okresie bezkrólewia Radziwiłłowie, na czele z Mikoła­jem Sierotką, marszałkiem nadwornym litewskim, zwodząc Iwana obietnicami obję­cia tronu polskiego.

Po zakończonej niepowodzeniem próbie zdobycia tronu polskiego car wznowił działania wojenne przeciwko Szwecji w Inflantach pod koniec lata 1573 roku. Uwikłał się jednak w ciężkie walki z wojskiem szwedzkim i dlatego zgodził się na podpisanie w 1575 roku dwuletniego rozejmu. Pozwolił on carowi po raz drugi podjąć rywalizację o tron polski, opuszczony przez Henryka Walezego w czerwcu 1574 roku. Prowadził pertraktacje z możnowładcami litewskimi, licząc na ich poparcie podczas elekcji wyznaczonej na 7 listopada 1575 roku. Tym razem car wysłał do Polski poselstwo, które jednak nie zdążyło dotrzeć na czas. Obok niego pretendował ponownie syn Fiodor, którego kandydatura cieszyła się większym zainteresowaniem wśród szlach­ty niż kandydatura cara. Wprawdzie podczas elekcji 12 grudnia 1575 roku car uzyskał poparcie szlachty, głównie z województwa kijowskiego, krakowskiego i sandomier­skiego, było to jednak niewystarczające, by mógł liczyć na koronę. W momencie wyboru na tron polski księcia siedmiogrodzkiego, Stefana Batorego (15 grudnia 1575 roku), car wyraził swe niezadowolenie i natychmiast zadeklarował zbrojne popar­cie dla cesarza, Maksymiliana II Habsburga, którego okrzyknięto polskim królem dwa dni wcześniej.

Po zakończeniu walki o tron polski car w 1577 roku rozpoczął wojnę z Polską i Litwą. Nowy król Polski, Stefan Batory, na agresję Iwana odpowiedział serią kam­panii wojennych, prowadzonych w latach 1578-1581. Toczyły się one na terytorium państwa moskiewskiego i przyniosły carowi liczne straty, zmuszając go do podpisa­nia w 1582 roku pokoju w Jamie Zapolskim, który na pewien okres czasu powstrzymał ekspansję moskiewską na tereny Rzeczpospolitej.

W polityce wewnętrznej Iwan opierał swe rządy na terrorze. W 1581 roku doprowa­dził do śmierci swego następcy, syna Iwana, którego zabił podczas kłótni. Zmarł w Moskwie 18 marca 1583 roku, pozostawiając jako następcę swego trzeciego syna, Fiodora.


Żródła:

"SŁOWNIK WŁADCÓW POLSKI I PRETENDENTÓW DO TRONU POLSKIEGO" - Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki.