Katarzyna I Aleksiejewna [Marta Helena Skawrońska] (urodzona w Jekabpils w Inflantach, Szwecja, 5 [15] kwietnia 1684 roku, zmarła w Sankt Petersburg, Rosja, 6 [17] maja 1727 roku)

Córka Samuela Skowrońskiego, litewskiego chłopa i Doroty Hann lub Elżbiety Moritz, córki Henrika Antona Moritz.

Współwładczyni Rosji od 18 maja 1724 roku do 28 stycznia [8 lutego] 1724 roku. Cesarzowa Rosji od 8 lutego 1725 roku do 6 [17] maja 1727 roku.

Około 1701 roku w Marienburgu (obecnie Aluksne, Łotwa) poślubiła Johanna Rabe. Poślubiła potajemnie w Warszawie 8 sierpnia 1707 roku, oficjlnie w 1711 roku, formalnie w katedrze Św. Isaaka z Dalmacji w Sant Petersburgu 19 lutego 1712 roku Piotra I "Wielkiego" Romanowa (urodzony w Moskwie, 30 maja [9 czerwca] 1672 roku, zmarła w Sankt Petersburgu, 28 stycznia [8 lutego] 1725 roku), cara (cesarza) Rosji.

Pochodzenie Katarzyny I, żony i następczyni cara Rosji Piotra I "Wielkiego", od wieków budzi dyskusje wśród historyków. Według najbardziej rozpowszechnionej tezy Marta Skowrońska (przyszła Katarzyna Aleksiejewna) urodziła się 15 kwietnia 1683 lub 1684 roku w Jakobstadt w Inflantach (obecnie Jekabpils na Łotwie) jako córka litewskiego chłopa Samuela Skowrońskiego, który zbiegł z dworu hrabiego Kazimierza Jana Sapiehy, i Doroty Hann lub Elżbiety Moritz. Mieszkała na wsi, z rodzicami i rodzeństwem. W tym czasie chłopi nie mieli zbyt urozmaiconego życiorysu. Po przedwczesnej śmierci rodziców przyszłą carycą zajęła się ciotka Anna Maria Wasilewska lub Wesołowska. Później wyjechała do Marienburga, by zostać służącą w domu pastora Johanna Ernsta Glücka. Duchowny ten jest ważną postacią w historii Łotwy - w 1689 roku zakończył tłumaczenie Biblii na język łotewski. Marienburg to dzisiejsze Aluksne, gdzie istnieje muzeum Pisma Świętego. Po krótkiej służbie u marszałka Borysa Szeremietiewa Skowrońska zatrudniła się jako praczka u przyjaciela Piotra I Aleksandra Mienszykowa i tam nawiązała romans z władcą Rosji. Później koleje losu rzucić ją miały na moskiewski dwór, gdzie jej kariera przypominała historię Kopciuszka.

W XIX wieku na Litwie powszechne było jednak przekonanie, że Marta Skowrońska nie była zwyczajną chłopką z Inflant, lecz polską szlachcianką z rodu Skowrońskich herbu Tępa Podkowa. Miejscowi pokazywali nawet podróżującym po Wilnie historykom dom przy ulicy Wiłkomierskiej na Śnipiszkach w centrum miasta, w którym według tradycji miała się urodzić Katarzyna I. Sprawa budzi wiele wątpliwości, tym bardziej że XVIII-wieczny genealog Kasper Niesiecki w swym herbarzu, pisząc o Skowrońskich herbu Tępa Podkowa, o rzekomej najwybitniejszej przedstawicielce rodu nie wspomina.

Kilka lat temu pojawiła się kolejna teoria na temat szlacheckiego pochodzenia władczyni, tym razem wywodząca ją z… Kolbuszowej na Podkarparciu. Według regionalistów Kazimierza Skowrońskiego i Mariana Piórka, Katarzyna I miała pochodzić z rodu Skowrońskich herbu Jastrzębiec. Jej ojciec miał uciec z Kolbuszowej do Inflant po zabiciu innego szlachcica ze swojej okolicy. Rewelacje podkarpackich badaczy należy jednak traktować z przymrużeniem oka - sam herb Jastrzębiec Skowrońscy otrzymali dopiero w 1791 roku.

Jeżeli nawet Katarzyna I rzeczywiście pochodziła z rodziny chłopskiej, po objęciu tronu carskiego zapewniła swym krewnym nobilitację. 5 stycznia 1727 roku jej starsi bracia Karol i Fiodor zostali zaliczeni do grona rosyjskich hrabiów, a kolejni przedstawiciele rodu Skawrońskich zajmowali ważne stanowiska na carskim dworze.

Marta w wieku lat 17 najęła się na służbę do ewangelickiego pastora Glücka w inflanckim Marienburgu (obecnie Aluksne na Łotwie). Tu miała poznać szwedzkiego dragona, zubożałego szlachcica Johanna Rabe, który pojął ją za żonę. Marty, która będąc piękną dziewczyną, prawie ideałem, jak na tamte czasy, w których rubensowskie kształty były kanonem piękna, miała wielkie powodzenie wśród mężczyzn. Została żoną szwedzkiego dragona, Johanna i przybrała nazwisko męża - Rabe.

Gdy w czasie wojny północnej miasto zdobyli Rosjanie pracowała jako praczka w wojskowej pralni, skąd trafiła na służbę do marszałka Borysa Szeremietiewa. Tu spotkał ją i wykupił ze służby Aleksandra Daniłowicza Mienszykowa, niezwykle wpływowa postać na carskim dworze, książe i feldmarszałek, który w 1702 roku zabrał ją do Moskwy robiąc z niej swoją faworytę. Marta, przechodząc na religię prawosławną, przyjęła nowe imię - Katarzyna Aleksiejewna. Ponoć mieli dwoje dzieci. Gorący romans trwał do 1706 roku, kiedy u Mienszykowa poznał Katarzynę car Piotr I. Zakochał się w faworycie Mienszykowa po uszy i w 1711 roku ogłosił ją swoją żoną, choć formalnie małżeństwo zostało zawarte w 1712 roku (niektóre źródła mówią o potajemnym ożenku w 1707 roku zawartego w Warszawie podczas pobytu Piotra - ale to nie jest udowodnione).

Zgodnie z testamentem Piotra I, przejęła po nim tron carski, jednak faktycznie rządy w jej imieniu sprawował dawny kochanek książę Aleksander Mienszykow, który przewodniczył 6-osobowej Tajnej Radzie, będącej organem doradczym carycy. Sama Katarzyna niczym specjalnym w historii nie zapisała się poza tym, że na cara wyznaczyła wnuka Piotra I po synu z pierwszego małżeństwa - Piotra II Aleksiejewicza. Katarzyna z Piotrem I miała jedenaścioro dzieci, z których dorosłego wieku dożyły tylko dwie córki: późniejsza caryca Elżbieta oraz Anna - matka przyszłego cara Piotra III od której wywodzi się ród Romanowów od XVIII do XX wieku.

Do zasług carycy zalicza się prowadzenie liberalnej polityki podatkowej, stworzenie Rosyjskiej Akademii Nauk i patronowanie wyprawie Beringa, który miała za zadanie sprawdzenie czy istnieje połączenie azjatyckiej części Rosji z Ameryką, wypomina zaś depresję i alkoholizm. Katarzyna zmarła w Petersburgu w 1727 roku. Tyle oficjalna, powszechnie uznawana biografia.

Tymczasem zajmujący się lokalną tematyką historycy i regionaliści: dr Kazimierz Skowroński i Marian Piórek w szeregu publikacji dowodzą, iż Katarzyna pochodziła z rodu Skowrońskich herbu Jastrzębiec, zaś jej ojciec Samuel Skowroński był szlachcicem spod Kolbuszowej, który zmuszony był uciec w Inflanty po zabiciu innego szlachcica z okolic tej miejscowości. Na dowód tego przytaczane są drzewa genealogiczne oraz kolbuszowskie pochodzenie nazwiska Skowroński, rodu osiadłego także w Małopolsce. Istotnym argumentem jest też fakt, że trudno przypuszczać, by inflancki chłop nosił szlacheckie imię i nazwisko - Samuel Skowroński. Być może w historii o kolbuszowskich korzeniach Katarzyny jest więc coś na rzeczy.

Po wielu latach wspólnego pozycia małżeńskiego Piotr dojrzał do decyzji o ogłoszeniu żony cara - carycą i regentką. Stało się to w 1724 roku. Car miał dorosłego syna Aleksego ze swoją pierwszą żoną, Eudoksją Łopuchiną, którą w 1699 roku kazał zamknąć w klasztorze. Młody człowiek został z rozkazu ojca skazany na śmierć. Tak więc w przypadku śmierci cara to Katarzyna miała zostać władczynią imperium. I tak też się stało w 1725 roku. Katarzyna I nie była carycą, ale w jakiś specjalny sposób zapisała się w historii. Właściwą władzę sprawował za nią Mienszykow. Wdowa po Piotrze I wycofała się z kierowania Rosją, ustanawiając Najwyższą Tajną Radę, która robiła to za nią.

Nie była szczęśliwa, nadużywała alkoholu, co przypuszczalnie ją zabiło. Na dworach Europy drwiono z córki chłopa, która nie dość, że ubierała się w kontrowersyjny i kiczowaty sposób, to jeszcze zbyt często zaglądała do kieliszka. Panowała zaledwie dwa lata. Tron przekazała w testamencie wnukowi Piotra, synowi nieszczęsnego Aleksego, jakby chciała mu zadośćuczynić za przedwczesną i niezasłużoną śmierć jego ojca. Jednak Piotr II miał w chwili śmierci Katarzyny zaledwie dwanaście lat, zaczęła się więc walka o opiekę nad nim i tym samym o regencję.

Katarzyną założyła Rosyjską Akademię Nauk, a przede wszystkim była patronką duńskiego podróżnika i odkrywcy Vitusa Beringa, który odkrył cieśninę dzielącą Azję i Amerykę. W 1726 roku odznaczona Orderem Orła Białego.


Żródła:

Caryca Katarzyna I pochodziła z Kolbuszowej? w "Podkarpacka HISTORIA"


Czy caryca Rosji była polską szlachcianką z Wilna? Katarzyna I herbu Tępa Podkowa w "FOCUS.PL"


Marta Skowrońska - niezwykła caryca w "Obllicza Kultury"


Chłopka „nie z Polski" na carskim tronie w "KRESY24.PL"


Ekaterina I Alekseevna Romanov w "Geni"