Jan (Hans) I Kristiansson Oldenbourg (urodzony w Aalborg, 2 lutego 1455 roku, zmarł w Aalborg, 20 lutego 1513 roku) herb

Syn Chrystiana I Oldenburga, króla Danii, króla Norwegii, króla Szwecji, księcia Finlandii, hrabiego Oldenburga, hrabiego Holsztynu, hrabiego Szlezwiku, I księcia Holsztynu i Doroty Hohenzollern, córki Jana III "Alchemika" Hohenzollerna margrabiego brandenburskiego na Kulumbach.

Książę Holsztynu od 21 maja 1481 roku do 20 lutego 1513 roku, książę Szlezwika od 21 maja 1481 roku do 20 lutego 1513 roku, król Danii jako Jan II od 21 maja 1481 roku do 20 lutego 1513 roku, król Norwegii jako Jan I od 1483 roku, król Szwedów, król Gotów i książę Finlandii jako Jan I od 18 października 1497 roku do 29 lipca 1501 roku.

Tytulara: King of Denmark, Sweden, Norway, the Wends and the Goths, Duke of Schleswig, Holstein, Stormarn and Dithmarschen, Count of Oldenburg and Delmenhorst

W Kopenhadze, 6 września 1478 roku poślubił Christinę Wettin (urodzona w Torgau, 25 grudnia 1461 roku, zmała w Odense, 8 grudnia 1521 roku), regentka Szwecji, córkę Ernesta Wettina, księcia-elektora Saksonii i Elżbiety Wittelsbach, córki Albrechta III "Pobożnego" Wittelsbacha, księcia Bawarii na Monachium.

W 1458 roku ojciec Jana, Chrystian I, wyznaczył Norweską Radę Królestwa do wyboru najstarszego syna na króla Norwegii po jego śmierci. Podobną deklarację została złożona w Szwecji. W 1467 roku Jan został uznany za następcę tronu w Danii. Jan zaczął używać tytułu następcy tronu Norwegii, zgodnie ze starym statusem Norwegii jako królestwa dziedzicznego, ale takie stwierdzenie, którego Norweska Rada nie od razu zaaprobowała. W związku z tym, po śmierci króla Chrystiana I w maju 1481 roku Jan niepodważalnie w Danii, podczas gdy w Norwegii Rada Królestwa przejęła władzę królewską i powstało bezkrólewie. Nie było żadnych poważnych rywali kandydujących do norweskiego tronu, ale Rada była zdeterminowana, aby pokazać status Norwegii jako suwerennego królestwa. Spotkanie Rady Danii, Szwecji i Norwegii zostało wyznaczone na 13 stycznia 1483 roku w Halmstad, aby ustalić warunki wyboru Jana na króla. Szwedzka Rada nie pojawiła się na posiedzeniu, ale norweskie i duńskie Rady przystąpiły do przygotowania wspólnej deklaracji zawierającej warunki panowania Jana i wyboru go na króla. Miano nadzieję, że Szwecja później przyjmie ten sam dokument, a tym samym uzna Jana jako króla. Następnie 18 maja w Kopenhadze Jan został koronowany na króla Danii, a na króla Norwegii - w Trondheim 20 lipca.

Trzy najważniejsze cele polityczne króla Jana to przywrócenie Unii Kalmarskiej, zmniejszenie dominacji Ligi Hanzeatyckiej i budowa silnej duńskiej władzy królewskiej.

W pierwszych latach rządów Jan prowadził politykę bilansowania. Dzięki środkom dyplomatycznym próbował osłabić pozycję szwedzkiego regenta Stena Sture'a, a także poszukiwał nowych sojuszników - był pierwszym duńskim królem, który nawiązał współpracę polityczną z Rosją. Po traktacie z 1493 roku Iwan III, uwięził wszystkich hanzeatyckich kupców handlujących w Nowogrodzie, którzy podżegali do wojny rosyjsko-szwedzkiej, która wybychła w latch 1496-1499. Hanzeatyckie miasta były niepokojone i wspierane w wojnie przez duńskich korsarzy. W tym czasie pozycja Hansabund powoli, ale systematycznie malała z powodu zmian w szlakach handlowych i rosnącej opozycji przeciwko Lidze hanzatyckiej w północnoeuropejskich państwach morskich.

Polityka wewnętrzna Jana była naznaczona wsparciem ekonomicznym duńskich kupców i powszechnym używaniem pospólstwa jako urzędników, a nawet radnych, czymś, co rozzłościło szlachtę. Najważniejszą z jego inicjatyw było być może utworzenie stałej duńskiej marynarki wojennej, która odegrała rolę w późniejszych latach.

Zgodnie z przywilejem nadanym dla szlachty Księstwa Szlezwika i Holsztyna miały wybrać księcia spośród synów poprzedniego księcia. Wielu szlachciców w Szlezwiku i Holsztynie preferowało znacznie młodszego brata Jana, Fryderyka, ale Jan argumentował, że wybrał obu synów zmarłego króla jako współregentów. Chociaż początkowo ustalono, że wspólne rządy księstwami, w większości od 1490 roku zarządzał Fryderyk, co przyczyniło się jednak do podziału.

W 1495 roku Jan popłynął z dużą flotą do Kalmar w Szwecji, aby rozpocząć negocjacje z regentem Stenem Sture w sprawie utrzymywania Szwedów w Unii Kalmarskiej. Jednakże okręt flagowy Jana, Gribshunden, zapalił się i spłonął podczas kotwiczenia na Morzu Bałtyckim u wybrzeży Ronneby. Jan nie był wtedy na pokładzie, co uratowało mu zycie. Kontynuował wyprawę, ale nie spotkał się ze Stenem Sture, zanim ponownie opuścił Kalmar.

6 października 1497 roku Jan podbił Szwecję, podczas krótkiej i skutecznej kampanii militarnej, pokonując regenta Stena Sture w bitwie pod Rotebro po tym, jak podważył swoją pozycję. Sten poddał się królowi Janowi w Sztokholmie i pojednał się z nim. Jan został koronowany na króla Szwecji, a Sten otrzymał najwyższą pozycję władzy w Szwecji po królewskiej.

W 1500 roku Jan podjął próbę podbicia Dithmarschen (w dzisiejszym Szlezwiku-Holsztynie), obszar, który królowie Danii od dawna uważali za należący do ich królestwa, ale który w rzeczywistości był niezależną republiką chłopską pod zwierzchnictwem książąt-arcybiskupów Bremiy. W połowie stycznia 1500 roku Jan zatrudnił "Czarną Straż" - bezlitosnych i brutalnych najemników holenderskich (wschodnio-fryzyjskich), dowodzonych przez Thomasa Slentza, wcześniejszego kondotiera Magnusa, namiestnika w Kraju Hadeln.

Przed wyprawą, Jan zapewnił sobie bezpieczństwo południowo-wschodnich rejonów Lunenburg-Cellean Winsen nad Luhe i Hoopte. Przepłynął Łabą przez Zollenspieker Ferry i wpłynął do Hamburg-Lübeckian - condomium Bergedorf i Vierlande. Stamtąd "Czarna Straż" skierowała się na północny zachód, przez Holsztyn w kierunku Ditmarsh. Wraz z bratem Fryderykiem, Jan przeprowadził na dużą skalę kampanię z "Czarną Strażą", ale Ditmarsianie pod dowództwem Wulfa Isebranda złapali większość Strażników, wciągając ich w pułapkę w Hemmingstedt, po tym, jak otworzyle nisko położonego obszarów i zalali wąską główna drogę. Tak więc, próba zdobycia Ditmarsian - wolnego chłopskiego feudalnego państwa, skończyła się klęską połączonych wojsk Jana.

Klęska w bitwie pod Hemmingstedt 17 lutego 1500 roku zraniła prestiż Jana, a w 1501 roku Szwecja detronizowała króla. Jan podjął coraz ostrzejszą walkę z regentem Stenem Sture'em i jego następcą, Svante Nilssonem. Szwedzki konflikt rozpoczął tarcia zarówno duńskiej szlachty, jak i miast hanzeatyckich, zwłaszcza Lubeki. W 1509 roku, gdy Holandia działała jako arbiter, Szwecja zgodziła się na deklarację, która uznała Jana zasadniczo za króla Szwecji, który nigdy nie został wpuszczony do Sztokholmu tak długo, jak żył, ani też na koronację na króla Szwecji na nowo.

Tymczasem norweskie próby buntu zostały zdławione przez syna Jana, księcia Christiana (późniejszego króla Christiana II), który był wicekrólem Norwegii od 1507 roku. W latach 1510-1512 król stoczył ostatnią wojnę ze Szwecją i Lubecką, w których Dania była wspierana przez szkockich braci Barton. Ostateczny pokój zawarty ze Szwecją nastąpił na zasadach status quo, który Lubece przyspożył prawdziwego politycznego i ekonomicznego problemu.

W 1513 roku król Jan zmarł w zamku Aalborghus, krótko po zrzuceniu go z konia. Został pochowany w kościele klasztoru Franciszkanów w Odense. Królowa Christina, która przeżyła ostatnią część swojego życia w klasztorze w Odense, zleciła słynnemu niemieckiemu rzeźbiarzowi Clausowi Bergowi stworzenie wspaniałej kaplicy grobowej, w której zarówno ona, jak i jej mąż zostali położeni na spoczynek po jej śmierci w 1521 roku. Ołtarz rzeźbiony przez Berga w latach 1515-1525 jest jednym z narodowych skarbem Danii. Każda z trzech sekcji jest misternie rzeźbiona i złocona. Przetrwał obrazoburczy zapał reformacji protestanckiej, być może ze względu na związek z królewskimi pochówkami. Syn króla Jana i królowej Krystyny, król Chrystian II, wraz z żoną Isabellą z Austrii, również pochowany w królewskiej kaplicy rodzinnej. W 1807 roku zburzono dawny kościół franciszkański, a ołtarz i cztery ciała przeniesione zostały do katedry św. Kanuta, także w Odense.

W swojej epoce, a częściowo w potomstwie, Jan często pojawiał się jako "król pospólstwa", wesoły i zwykły człowiek o ludowym sposobie bycia. Jednak za powierzchnią wydaje się być twardym realistą i gorliwym politycznym kalkulatorem. Pod wieloma względami jest skandynawskim odpowiednikiem Ludwika XI z Francji i Henryka VII z Anglii.

Od około 1496 roku do 1512 roku utrzymywał związek z Edele Jernskjag (zmarła w 1512 roku), córką biednego szlachcica Mikkel Andersena Jernskjaga i Margrethe Andersdatter af Sarslev. W 1496 roku na królową i małżonkę Jana została wybrana Christina Saska. W 1499 roku Edele Jernskjag przybyła na dwór królewski, gdzie zwróciła uwagę króla Jana. W Szwecji zauważono, że była ona w zażyłych kontaktach z królem, co opozycja polityczna wykorzystywała ten związek przeciwko rządom Jana. W 1501 roku po powróciła z królem do Danii. Monarcha wydał ją za duńskiego szlachcia Torbena Bille'owa, który został panem Abrahamstrupa (Jagerspris) i Vordingborga. Relacja między Edel i królem Janem trwały nadal nawet po ślubie Edel, a monarcha odwiedzał ją regularnie w Vordingborgu aż do jej śmierci w 1512 roku. Była opisywana jako humorystyczne piękno.


Żródła:

John, King of Denmark w "Wikipedia" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk