Jan III Waza (urodzony w zamku Stegeborg, 20 grudnia 1537 roku, zmarł na zamku Trzy Korony w Sztokholmie, 17 listopada/27 listopada 1592 roku) herb

Syn Gustawa I Wazy, króla Szwedów, Gotów i Wandalów i Margarety Eriksdotter z Leijonhufvude, córki Eryka Abrahamssona Leijonhufvuda.

Książę Finlandii od 27 czerwca 1556 roku do czerwca 1563 roku, król Szwedów, Gotów i Wandalów od 26 stycznia 1569 roku do 27 listopada 1592 roku, pretendent do korony polskiej w 1573 roku i w 1575 roku.

4 października 1562 roku w Wilnie poślubił Katarzynę Jagiellonkę (urodzona w Krakowie, 1 listopada 1526 roku, zmarła w Sztokholmie, 16 września 1583 roku), córke Zygmunta I "Starego" Jagiellona, króla Polski, wielkiego księcia Litwy i Bony Sforzy d'Aragony, księżnej kobryńsko-turowsko-pińskiej, księżnej mazowieckiej, księżnej Barii i księżnej Rossano, pretendentką do Królestwa Jerozolimy, córki Giana Galeazza II Sforzy, księcia Mediolanu. W Västeras, 21 lutego 1585 roku poślubił Gunilla Johansdotter Bjelke (urodzona w Liljesta, Östergötland, 25 czerwca 1568 roku, zmarła w Braborgs Slott, Östergötland, 19 lipca 1597 roku), córkę Johana Axelsson Bielke, radcy królewskiego, gubernatora Östergötland i Margarety Axelsdotter Posse.

Dewiza panowania: "Deus protector noster" (Bóg naszym obrońcą); "Bene faciendo neminem timemus" (Dobrze czyniący niczego się nie boi).

Był synem króla Szwecji, Gustawa I, i Margarety Eriksdotter z rodziny Leijonhufvude. Urodził się w Stegeborgu (Gotaland) 20 grudnia 1537 roku. Mając dziewiętnaście lat, został księciem Finlandii. W 1562 roku ożenił się z Katarzyną Jagiellonką, siostrą Zygmunta II Augusta, króla Polski. Małżeństwa tego nie akceptował jego brat, Eryk XIV, który obawiał się zbliżenia Finlandii z Polską i Litwą, a w konsekwencji ode­rwania tego kraju od Szwecji. Istotną rolę odgrywała tu też kwestia Inflant, będą­cych terenem rywalizacji Szwecji i Polski. W 1563 roku Eryk oskarżył go o zdradę stanu i wkroczył z wojskiem na teren Finlandii, oblegając Jana w Turku, ówczesnej stolicy tego kraju. Po kapitulacji miasta 12 sierpnia 1563 roku Jan wraz z żoną Kata­rzyną został wywieziony do Szwecji i uwięziony w zamku Gripsholm, który znajdo­wał się na wyspie na jeziorze Melar. Podczas niewoli urodziła się dwójka dzieci Jana i Katarzyny - córka Izabela w 1564 roku, która niedługo po narodzinach zmarła, oraz syn Zygmunt, późniejszy król Polski.

Okrutne rządy Eryka XIV i jego choroba umysłowa spowodowały bunt poddanych, który doprowadził do jego obalenia i uwolnienia Jana w 1567 roku. 29 września 1568 roku został ogłoszony królem i przyjął hołd od poddanych. 24 lipca 1569 roku Jan przejął tron szwedzki. Podczas rządów swą niezdecydowaną polityką wyznaniową (sprowadził jezuitów) oraz działaniami żony na rzecz powrotu katolicyzmu do Szwecji wywołał niezadowolenie poddanych. Toczył wojnę z Danią, zakończoną niekorzyst­nym pokojem w Szczecinie 13 grudnia 1570 roku, a następnie z Moskwą z przerwami w latach 1558-1583, zdobywając część Inflant i Kareli.

W czerwcu 1570 roku Rzeczpospolita podpisała w Moskwie trzyletni rozejm kończący wojnę litewsko-rosyjską 1558-1570. W wyniku nieustępliwej postawy dyplomacji cesarskiej polskim posłom Marcinowi Kromerowi i Janowi Dymitrowi Solikowskiemu nie udało się doprowadzić do prawnego zamknięcia rosyjskiej żeglugi narewskiej. Strony zgodziły się na przyjęcie zasady uti possidetis, co zostawiało przy Rzeczypospolitej Księstwo Kurlandii i Semigalii i znaczną część Inflant (ale bez Dorpatu).

W lipcu 1570 roku Zygmunt II August przy pomocy dyplomatów Świętego Cesarstwa Rzymskiego i Francji podjął się mediacji pomiędzy walczącymi jeszcze Szwecją, Danią i Lubeką.

W myśl postanowień pokoju Szwecja zmuszona została do zapłaty Danii 150.000 dalerów odszkodowania za zwrot twierdzy Älvsborg. Potwierdzono rozwiązanie unii kalmarskiej, a król duński Fryderyk II Oldenburg zrzekł się pretensji do korony szwedzkiej.

Elekcja w 1573 roku, pierwsza wolna elekcja - wybór nowego monarchy Rzeczypospolitej Obojga Narodów po śmierci ostatniego króla z dynastii Jagiellonów, Zygmunta II Augusta, 7 lipca 1572 roku. Sejm elekcyjny rozpoczął się 5 kwietnia 1573 roku i trwał do 20 maja tego roku. W tym okresie w Polsce Jan III Waza był kandydatem do korony polskiej z inicjatywy swej żony i stronnictwa protestanckiego w Polsce, któremu przewo­dził marszałek Jan Firlej oraz wojewoda podolski, Mikołaj Mielecki.

Nie była to kandyda­tura bez szans, bowiem jako mąż siostry zmarłego króla Zygmunta Augusta, ostatniego Jagiellona, zyskał spore poparcie szlachty, która z wielkim zadowoleniem przyjęła także jego deklarację tolerancji religijnej. Podczas elekcji w dniach od 4 do 10 maja 1573 roku zyskał poparcie blisko połowy województw koronnych oraz części szlachty litewskiej, i razem z Henrykeim Walezym, kandydatem francuskim, bratem króla Karola IX, prze­szedł do ostatniej fazy wyborów. Przegrał jednak z popieranym przez większość woje­wództw Walezjuszem, do czego w znacznym stopniu przyczyniła się przemowa starosty żmudzkiego, Jana Chodkiewicza. Wyboru francuskiego kandydata nie zaakceptowała mniejszość popierająca Jana III Wazę i na czele z Janem Firlejem udała się do Grocho­wa, gdzie dokonano zbrojnej secesji. Wykorzystano tutaj osobę króla szwedzkiego w celu wymuszenia na zwolennikach Henryka Walezego akceptacji postanowień kon­federacji religijnej, która zatwierdzała w Rzeczpospolitej wolność wyznania i zabez­pieczała prawa protestantów. Po pertraktacjach ze stronnikami Walezego 11 maja 1573 roku ostatecznie przyjęli jego wybór na króla polskiego i uznali porażkę swego kandydata. Uzyskali w zamian potwierdzenie swoich praw, 12 maja tegoż roku.

Po porażce w 1573 roku król szwedzki po raz kolejny wystąpił jako pretendent do korony polskiej w czasie kolejnego bezkrólewia (1574-1575) po ucieczce Henryka Walezego do Francji. Uzyskał poparcie sporej liczby senatorów, na czele z wojewodą łęczyckim, Janem Sierakowskim, jak też Turcji, która bardzo życzliwie odniosła się do jego kandydatury. Tym razem jednak przewaga stronnictwa prohabsburskiego, które wysuwało do tronu polskiego cesarza Maksymiliana II Habsburga oraz arcyksiążąt Ernesta i Ferdynanda, była zbyt duża i już na początku elekcji Jan III Waza przestał się liczyć jako ewentualny pretendent do korony. Dodatkowo pogardliwy stosunek Polaków do szwedzkiego króla nie dawał mu większych szans na sukces. Najlepiej o tej postawie świadczy list kanclerza wielkiego litewskiego, Mikołaja Krzysz­tofa Radziwiłła "Sierotki", do Jana Zamoyskiego z 1574 roku, w którym wyraża on obawy, co do możliwości wyboru na tron Jana III Wazy, nazywając go obelżywie "szwedzkim protestantem". Król szwedzki był rzeczywiście typowym protestantem, człowiekiem surowym i bezwzględnym. Jego postępowanie charakteryzowała pewność siebie i wiara w słuszność swych decyzji. Niektórzy historycy podkreślają jednak jego brak zdecydowania i zmienność nastrojów. Mimo że przez cały okres swego panowania starał się łagodzić spory z Polską o Inflanty, to jednak kraju tego nie lubił, podobnie jak samych Polaków.

W 1587 roku poparł wybór na króla Polski swojego syna Zygmunta, ale raczej bez przekonania i z niechęcią. Pomogła w tym nieustępliwa postawa Anny Jagiellonki (ciotki Zygmunta), a jakże działania możnowładztwa szwedzkiego, które nie chciało na tronie szwedzkim wychowanego w wierze katolickiej Zygmunta. Do końca swoich dni utrzymał wpływ na postępowanie będącego królem Polski Zygmunta i starał się o jego powrót do Szwecji. Przykładem tych działań było spotkanie w Rewlu w 1589 roku, kiedy to Zygmunt pod naciskiem ojca zdecydował się na powrót do ojczyzny, zanie­chany jednak dzięki interwencji możnowładców polskich i szwedzkich.

W 1589 roku, Jan III zawiedziony niechęcią Polaków do walki przeciwko Moskwie próbował ściągnąć swojego syna do Szwecji. Jego decyzję zablokowała arystokratyczna Rada Królestwa (Riksrad), za co jej członkowie popadli w niełaskę. Jan III chcąc złamać szwedzką arystokrację zawarł przymierze z Karolem Sudermańskim. Jednak będąc już śmiertelnie chory Jan przywrócił urzędy odtrąconym arystokratom wymuszając na nich przyrzeczenie, iż po śmierci króla nie dopuszczą Karola do rządów w kraju.

Po śmierci Katarzyny Jagiellonki w 1583 roku Jan ożenił się powtórnie z Gunillą Bielke, którą miał syna Jana. Zmarł 17 listopada 1592 roku w Sztokholmie. Przez współcze­snych był potępiany za brak zdecydowania w sprawach religijnych i w polityce wobec Polski i Danii; możni i szlachta szwedzka niechętnie odnosili się do jego silnych rządów. W dniu dzisiejszym sądy te ulegają pewnym zmianom na korzyść tego monarchy. Za jego rządów w Szwecji powstało bowiem wiele nowych zamków i pałaców renesansowych oraz poprawił się stan zabudowań miejskich. W latach osiemdziesiątych król rozpoczął przebudowę zamku w Sztokholmie na rezydencję królewską w stylu renesansowym, której nie zdążył dokończyć. W polskiej literaturze postać Jana III Wazy znana jest głów­nie za sprawą Marcina Kromera, który w 1570 roku napisał "Historię prawdziwą o przygo­dzie żałosnej książęcia finlandzkiego Jana i królewny polskiej Katarzyny".

Jan maił charakter gwałtownika, porywczego i bardzo podejrzliwego, ale był władcą wykształconym, interesował się teologią i historią, usiłował doprowadzić do zbliżenia między luteranizmem a katolicyzmem. Interesował się sztuką, szczególnie architekturą. Jego dewizą było łacińskie zdanie "Deus protector noster" (Bóg jest naszym obrońcą). Po jego śmierci jako zwolennika katolicyzmu odbył się zjazd w Uppsali, na którym przedstawiciele szlachty, magnaterii i kleru, znieśli narzuconą przez niego liturgię i ogłosił protestancki charakter państwa.

Pochowany 1 lutego 1594 roku w katedrze w Uppsali.


Żródła:

"SŁOWNIK WŁADCÓW POLSKI I PRETENDENTÓW DO TRONU POLSKIEGO" - Marcin Spórna, Piotr Wierzbicki.


Żródła:

Jan III Waza w "Wikipedia"

29-12-2021

15-12-2019