Andrzej I "Biały, Katolik" Arpad (urodzony około 1015 roku, zmarł w grudniu 1060 roku) herb

Syn Vazul (Wasyl), książę March i Gran i N.Tátony, spokrewniona z Samuelem Komitopul, carem Bulgarii.

Król Węgier od 1047 roku do grudnia 1060 roku.

Przed 1039 roku na Węgrzech, albo z początkiem lat 40. XI wieku w Czechach poślubił Nieznana z imienia kobietę. Około 1046 roku (lub około 1038 roku) w Kijowie poślubił Anastazję Jarosławówną Rurykowicz (urodzona około 1023 roku, zmarła między 1074 a 1096 rokiem), córkę Jarosława I "Mądrego" Rurykowicza, wielkiego księcia kijowskiego i Ingegerdy (Anny) Skötkonunga, córki Olafa Skötkonunga, króla Szwecji.

Według Szymona z Kezy jego ojcem był Władysław "Łysy", bardziej wiarygodne są jednak przekazy roczników altajskich, wywodzące go od Vasula.

Zwany Białym oraz Katolickim, urodził się zapewne około roku 1015 (przed 1020 rokiem). Jego pogańskie imię nie jest znane, imię Andrzeja przyjął natomiast podczas chrztu w obrządku wschodnim, który miał miejsce w trakcie pobytu księcia na dworze kijowskim, zapewne około roku 1046.

Już w młodości Andrzej I został wmieszany w wielką politykę. Stefan I "Wielki", obawiając się niepokojów wewnętrznych po swojej śmierci, zamierzał oddać tron siostrzeńcowi Piotrowi I Orseolo (syn króla, Emeryk, zmarł w 1031 roku). Doprowadziło to do wybuchu buntu, na którego czele stanęli krewni Stefana I Wielkiego. Jednym z nich Vasul. Bunt został krwawo stłumiony, Vasula oślepiono, a jego synów wygnano z kraju. Zdaniem J. Dowiata, odbyło się to zaraz po śmierci Emeryka, jednak bardziej uzasadniony wydaje się pogląd, że Stefan I "Wielki" uregulował sprawę następstwa dopiero w latach 1035-1038, w tym też czasie musiały nastąpić represje wobec rodziny Vasula.

Po stłumieniu buntu ojca w 1035-1038 roku został wraz z braćmi wygnany z Węgier i schronił się w Czechach. W 1041 roku Piotra I Orseolo zastąpił na tronie węgierskim zięć Gejzy, Samuel Aba panujący w latach 1041-1044. Szybko stracił poparcie, chcąc jednak za wszelką cenę pozostać przy władzy, zainspirował rewoltę państwową pod hasłem obalenia ustroju feudalnego. Pokonany przez opozycję, wspartą przez Henryka III, w bitwie pod Menfö w 1044 roku, stracił władzę na rzecz Piotra I Orseolo.

Dzięki poparciu Brzetysława I czeskiego Henryk III interweniował w 1042 roku na rzecz Andrzeja I, oddając mu część Węgier. Jednak już w drugiej połowie tego roku po wycofaniu się wojsk niemieckich Andrzej I został wyparty ze swych posiadłości i ponownie udał się do Czech. Dzięki interwencji Henryka III w 1042 roku otrzymał we władanie część Węgier, którą jednak rychło postradał po wycofaniu się armii cesarskiej w drugiej połowie 1042 roku, po czym ponownie udał się na dwór czeski.

Około 1043 trzej bracia wyjechali do Polski, gdzie Béla pozostał dłużej, Andrzej I, natomiast wraz z Lewentą (być może po drodze zatrzymując się u Kumanów) udał się na Ruś. Podczas pobytu w Kijowie Andrzej I pojął za żonę córkę Jarosława I "Mądrego", Anastazję. W tym czasie na Węgrzech doszło do wybuchu buntu pogańskiego przeciw rządom Piotra I Orseolo. Ułatwiło to powrót Andrzejowi I , który w 1046 roku przybył na Węgry z pomocą ruską, przejął władzę, zdusił bunt Vaty i koronował się na króla Węgrów. W 1051 roku, korzystającze wsparcia Beli, pokonał wojska cesarza Henryka III, który podjął wyprawę interwencyjną na rzecz przywrócenia tronu Piotrowi I Orseolo.

Korzystając z buntu pogańskiego, skierowanego przeciwko rządom Piotra Orseolo, jesienią 1046 roku książęta wspomagani przez wojska ruskie wkroczyli na Węgry i usunęli Piotra z tronu. Z początkiem 1047 roku Andrzej został obwołany królem i koronowany w bazylice Panny Marii w Székesfehérvár (Białogrodzie Stołecznym).

Ostatnie lata panowania Andrzeja I skomplikowała sprawa następstwa tronu. Około 1050 roku (może już w 1048 roku) Andrzej I przywołał na Węgry przebywającego w Polsce Belę, powierzył mu władzę nad trzecią częścią państwa i zagwarantował następstwo tronu po sobie. Gdy w 1053 przyszedł na świat syn Andrzeja I, Salomon, układ o następstwie został złamany. Andrzej I oSenił pięcioletniego Salomona z Judytą, siostrą Henryka IV, chcąc zapewnić Salomonowi koronę. Przeciw takiemu rozwiązaniu wystąpiła część możnych węgierskich, popierających Belę.

W 1057 roku wyznaczył swoim następcą królewicza Salomona, łamiąc wcześniejsze układy, które przewidywały sukcesję młodszego brata króla, Béli, i tym samym początkując wojnę domową. W 1060 roku pod Mosony armia Andrzeja, wspierana przez oddziały cesarskie, została rozgromiona przez Bélę, wspomaganego przez hufce polskie. Ciężko ranny król zdołał zbiec z pola bitwy, lecz został wkrótce schwytany i na polecenie brata osadzony w grodzie Zirc. Zmarł tam jesienią (przed 6 grudnia) 1060 roku i spoczął w ufundowanym przez siebie opactwie benedyktynów św. Anina w Tihany nad jeziorem Balaton. Tron węgierski objął Béla I.

Zagrożony utratą dzielnicy Bela udał się na przełomie 1058/1059 lub 1059/1060 do Polski, gdzie szukał wsparcia u Bolesława II "Śmiałego". Obaj opracowali plan pozbawienia Andrzeja I władzy. Bela miał z pomocą trzech hufców polskich wrócić na Węgry, Bolesław II "Śmiały" zaś uderzyć na pogranicze czeskie, by uprzedzić interwencję Henryka IV. Jesienią 1060 roku Bela wyruszył na Węgry, w bratobójczej bitwie pod Mosony rozbił wojska Andrzeja I, który ciężko ranny dostał się do niewoli i wkrótce zmarł. Wzorem Stefana I "Wielkiego" Andrzej I bił monety, na których znajdował się napis "Panonia", nawiązujący do tradycji starożytnej, zastąpiony dopiero w latach osiemdziesiątych XI wieku terminem "Hungaria".

Pierwsze małżeństwo być może zawarł w Czechach na początku lat czterdziestych. Z tego związku miała się urodzić Adelajda (najpóźniej w 1042 roku), około 1056 roku poślubiona Wratysławowi czeskiemu. Potwierdzony natomiast jest związek Andrzeja I z Anastazją, córką Jarosława I "Mądrego", który zawarto w latach 1039-1046 (prawdopodobnie bliżej 1046 roku). Z tego małżeństwa zrodziło się troje dzieci: Salomon, młodo zmarły Dawid i córka Eufemia (Adelajda).


Żródła:

"ARPADOWIE NA WĘGRZECH - (X-XIV W.)"


"POCZET KRÓLÓW WĘGIER" - autor: Karczewski Przemysław