Koloman I "Uczony" Arpad (urodzony około 1070 roku, zmarł 3 lutego 1116 roku) herb

Syn Gézy II Arpada, króla Węgier i Sophie von Looz, córki Emmona III, hrabiego von Looz.

biskupem Varadu lub Eger od 1077 roku do 1093 roku. Król Węgier od 29 lipca 1095 roku do 3 lutego 1116 roku, król Chorwacji, Slawonii i Dalmacji od 1102 roku do 3 lutego 1116 roku.

Na Węgrzech w 1097 roku poślubił Felicji de Hauteville (urodzona około 1078 roku, zmarła około 1102 roku), córki Rogera I "Wielkiego" de Hauteville, hrabiego Sycylii i Eremburga Lusignan d'Eu de Mortain, córki Roberta Lusignan hrabiego d'Eu. W 1104 roku poślubił (rozwód około 1112 roku) Zofii (Eufemii) Rurykiewiczównej (zmarła w Kijowie, 4 kwietnia 1139 roku), córki Włodzimierza II "Monomacha" Rurykowicza, księcia rostowskiego, smoleńskiego, perejasławskiego, wielkiego księcia kijowskiego i N. Bizantyjski.

Koloman I "Uczony" odebrał gruntowne wykształcenie. Zwany był "Uczonym", który to przydomek zawdzięczał zamiłowaniu do nauki i prawa (zasłynął jako prawodawca).

Informacje o jego młodości pozostają niejasne (był biskupem Varadu lub Eger). Król Władysław I, który wyznaczył swoim następcą jego młodszego brata Almosa, planował zamknięcie Kolomana w klasztorze, ten jednak zbiegł do Polski w 1093 roku.

Po śmierci stryja latem 1095 roku przybył na Węgry na czele wojsk polskich, przejął władzę i koronował się na króla w Székesfehérvár. Po objęciu władzy przepuścił idące na krucjatę oddziały krzyżowców, musiał się jednak zająć ochroną grabionej przez krzyżowców ludności węgierskiej. W lipcu 1096 roku Koloman wydał rozkaz zgładzenia wielu tysięcy ludzi prowadzonych przez Gotszalka i biorących udział w I wyprawie krzyżowej. Do masakry doszło w okolicy Białogrodu Królewskiego. Powodem tego wydarzenia były rozboje i grabieże dokonywane przez pielgrzymów. Po przekroczeniu granicy węgierskiej w Mosonie zaczęli oni bezlitośnie grabić wsie, co wywołało gwałtowny opór chłopów. W starciach padło wielu zabitych i rannych z obu stron. Nawykli do okrucieństwa krzyżowcy - podczas marszu przez Niemcy dokonali straszliwej masakry Żydów w Ratyzbonie - wbili na pal kilkunastoletniego chłopca. Koloman stracił cierpliwość i postanowił działać bez litości. W okolicach Białogrodu Królewskiego Węgrzy otoczyli krzyżowców, rozbroili ich i odebrali cały zagrabiony dotychczas dobytek. Motywy późniejszego działania króla są niejasne. W każdym razie wydał on rozkaz zgładzenia wielu tysięcy bezbronnych ludzi. Zapewne na jego decyzji zaważyły wiadomości, jakie nadeszły z Nitry i pamięć o wydarzeniach w Zemuniu podczas przemarszu armii Piotra Pustelnika. W czasie rzezi pod Białogrodem zginęli wszyscy uczestnicy wyprawy Gotszalka.

We wrześniu 1096 roku Koloman zakazał krzyżowcom Emicha wkraczania na teren Węgier. Wysłani nad granicę żołnierze bronili mostu prowadzącego do Mosonu. Walki potrwały wiele tygodni i zakończyły się pokonaniem hordy pielgrzymów. Kilka tygodni po tragedii białogrodzkiej nad granicą węgierską pojawiły się oddziały Emicha. Koloman zakazał im przemarszu przez swoje królestwo i wydał rozkaz obrony mostu prowadzącego do Mosonu. Podczas wielodniowych walk na przedmościu krzyżowcy zbudowali drugi most, a następnie rozpoczęli oblężenie miasta. Przewaga liczebna oraz posiadanie ciężkiego sprzętu oblężniczego zdawały się wróżyć im szybki sukces. Okazało się jednak, że zbieraninie Emicha, tak „walecznej" i sprawnej, gdy chodziło o eksterminację bezbronnych Żydów, brakuje bojowego ducha. Nie sprawdzona wiadomość o nadciąganiu Kolomana z odsieczą dla twierdzy wprowadziła w ich obozie całkowitą dezorganizację. Panikę oblegających wykorzystał garnizon Mosonu do zaskakującego uderzenia. Wypad Węgrów zakończył się klęską krzyżowców. Większość z nich zginęła lub dostała się do niewoli. Sam Emich zbiegł z pola bitwy. Niektórzy z jego towarzyszy, którym również udało się uratować z pogromu, przyłączyli się później do innych wypraw ciągnących do Ziemi Świętej.

Na początku października 1096 roku przed węgierską granicą stanęła armia Gotfryda z Bouillon, księcia Dolnej Lotaryngii. Koloman "Uczony", po spotkaniu z przywódcą grupy krzyżowców, zgodził się na ich przemarsz przez terytorium Węgier. Na początku października armia Gotfryda stanęła na granicy węgierskiej nad rzeką Litawą. Stąd wyruszyło poselstwo do króla Kolomana z prośbą o zezwolenie na przemarsz krzyżowców przez terytorium Węgier. Było to przemyślane posunięcie. Koloman, pamiętając o spustoszeniach dokonanych przez luźne, niezdyscyplinowane gromady pielgrzymów przeciągające przez jego państwo niczym morowe powietrze, był zdecydowany stawić zbrojny opór hufcom Gotfryda. Nie na darmo jednak Kolomana zwano Uczonym. Władca węgierski przez tydzień za trzymał poselstwo, któremu przewodził Gotfryd z Esch, znany już dobrze Madziarom z wcześniejszych kontaktów, a następnie wyraził ochotę bezpośredniego spotkania Gotfryda z Bouillon. Doszło do niego w Sopronie, dokąd książę zjechał ze świtą kilku zaledwie rycerzy. Gotfryd, jak się łatwo domyślić, wywarł bardzo dobre wrażenie na królu. Koloman wyraził zgodę na przemarsz krzyżowców przez swoją domenę, lecz pod jednym, ale istotnym warunkiem: zakładnikami na czas przemarszu zostaną Baldwin, jego żona Godvera i dzieci. Wybór monarchy podyktowany był przeświadczeniem, że Baldwin jest najniebezpieczniejszym uczestnikiem wyprawy i jego postawa może przyczynić wielu kłopotów.

Postawiony przez Kolomana warunek nie wzbudził oczywiście zachwytu Baldwina. Ostatecznie jednak, nie chcąc komplikować i tak już dość trudnej sytuacji, zgodził się oddać w ręce Węgrów. Przed przekroczeniem granicy Gotfryd zapowiedział ukaranie śmiercią każdego, kto podczas przemarszu dopuści się jakiegokolwiek aktu gwałtu na miejscowej ludności. Nie zaszła jednak potrzeba stosowania sankcji, obeszło się bez groźniejszych incydentów. Armia krzyżowa, bacznie obserwowana przez oddziały węgierskie i samego Kolomana, pod koniec października znalazła się pod Zemuniem, a następnie przeprawiła się przez Sawę do Belgradu. Zaraz potem król węgierski uwolnił zakładników.

Wspierał Świętopełka II Izasławowicza w walce przeciwko krewnym, w 1099 roku dowodził oddziałami węgierskimi i wziął udział w nieudanej wyprawie na Przemyśl.

W 1102 roku Koloman kazał koronować się na króla Chorwacji. Zajęcie Chorwacji nie oznaczało jej całkowitego wcielenia do Węgier. W 1102 roku Koloman przyjął tytuł króla Chorwacji i Dalmacji, stając się w ten sposób dziedzicem korony Zwonimira. Zobowiązał się przy tym (także i w imieniu swoich następców) do przestrzegania odrębnych praw królestwa chorwacko-dalmatyńskiego, które w myśl tego aktu miało być zjednoczone z Węgrami unią personalną. Zajęcie miast dalmatyńskich, będących już w XI wieku rozwiniętymi i bogatymi miastami handlowymi, rozpętało długoletnią wojnę z Wenecją, która przysporzyła państwu węgierskiemu więcej kłopotu niż zysku. W rzeczywistości Węgrom nigdy nie udało się zawładnąć całkowicie miastami dalmatyńskimi i rozszerzyć granic państwa do wybrzeży Morza Adriatyckiego na odcinku Dalmacji

W latach 1102-1105 Koloman podbił i dołączył do swego władztwa resztę Chorwacji. W trakcie walk zginął ostatni słowiański król Chorwatów Piotr II. W 1102 roku opanował Kroację i Dalmację (Chorwacja); odtąd tytułował się "królem Węgier, Slawonii, Kroacji i Dalmacji" - ów tytuł przejęli następnie jego sukcesorzy na węgierskim tronie. W 1104 roku Koloman zawarł przymierze z polskim księciem Bolesławem III "Krzywoustym". W 1105 roku Koloman wspomógł zbrojnie morawskiego księcia Świętopełka w nieudanym buncie przeciwko Borzywojowi II. Nawiązanie kontaktu ze Świętopełkiem przyszło łatwiej. Gorejący chęcią zemsty Przemyślida gotów był wszędzie szukać przyjaciół i pomocy przeciw Borzywojowi. Kosmas pisze, że zjednał sobie wielu "gorliwych poszukiwaczy nikczemności, potwarców sprawiedliwości, siewców niezgody i wynalazców wszystkich złych sztuk, którzy... obchodząc prawie w wszystkie grody Czech jednych przekupywali pieniędzmi, drugich darami, innych zobowiązywali obietnicami, a tych, o których wiedzieli, że są chciwi nowych rzeczy albo pozbawieni zaszczytów, albo chwiejni i niestałego umysłu, wszelkimi podstępami przyciągali na stronę..." swojego mocodawcy. Wysłannicy księcia Moraw trafili także i do Bolesława. Pomoc księcia polskiego bardzo mogła mu się przydać, toteż obiecywał, że "jeśli kiedykolwiek, w jaki bądź sposób lub z użyciem jakiegokolwiek podstępu zostanie księciem czeskim, to zawsze będzie dlań wiernym przyjacielem i wzajem będą sobie jedną tarczą, a grody na granicy królestwa albo odda Bolesławowi, albo w ogóle zburzy". Kwestii trybutu ze Śląska nie omawiano nawet, ponieważ Bolesław i tak go nie płacił.

W konsekwencji powstało trójprzymierze: Kolman-Świętopełk-Bolesław, które jako pierwszy cel postawiło sobie wprowadzić księcia morawskiego na tron czeski. Almus tymczasem, pogodzony z bratem, ożeniony z księżniczką ruską, poszedł z pielgrzymką do Ziemi Świętej. Dalszym celem trójprzymierza było wyjście na szerszą arenę międzynarodową i wywarcie wpływu na politykę cesarstwa, co leżało w interesie Kolomana. Zmierzając v tym kierunku Bolesław wydał swoją przyrodnią siostrę, Adelajdę, za margrabiego Nord au, Dypolda III, przyjaciela Wiprechta z Grojcza, żonatego z Judytą, córką Swatawy Kazimierzówny i Wratysława czeskiego. Obaj ci mężowie popierali młodego Henryka V, zbuntowanego przeciw ojcu, cesarzowi Henrykowi IV.

Stopniowe opanowywanie Dalmacji od 1105 roku, doprowadziło do konfliktu z Wenecją (walczącą o utrzymanie władzy na Adriatyku), jednak Koloman I "Uczony", zapewniwszy sobie wsparcie Bizancjum, w 1107 roku nakłonił dożę Ordelaggo Faliera do formalnej rezygnacji z pretensji do Dalmacji. W 1108 roku wsparł Wenecję i Bizancjum w walce przeciwko Normanom.

W 1107 roku Koloman zawarł z Bolesławem III porozumienie gwarantujące wzajemną pomoc w przypadku agresji cesarza Henryka V. Tymczasem rok 1107 był ważny nie tylko dla Czech. Na tym samym sejmie w Merseburgu, gdzie Borzywoj skarżył się królowi niemieckiemu, zapadła decyzja o wojnie przeciwko Kolomanowi węgierskiemu. Henryk V pragnął rewindykacji jakichś wysp na Adriatyku, zagarniętych przez Węgry, i groził wprowadzeniem na tron Almusa obiecującego owe wyspy zwrócić.

Stosunek Henryka V do Polski - Zbigniew jako książę zwierzchni na pewno płacił cesarzowi trybut, natomiast Bolesław na pewno nie. Nowy książę całej Polski musiał liczyć się z żądaniami nowego króla niemieckiego.

W 1108 roku Koloman odpierał atak Henryka V i Świętopełka. W wojnie tej mocno wspomógł Kolomana Bolesław III "Krzywousty", który zaatakował Czechy - kraj cesarskiego sprzymierzeńca. Antagonizm niemiecko-węgierski miał obok sprawy Almusa, wygnanego około tego czasu ponownie do Niemiec, swe głębsze i dawniejsze podstawy. Nie wchodząc w tym miejscu w ich szczegółową analizę, stwierdzić należy, iż na wyniku wojny z Kolomanem wiele cesarzowi zależało. Sukcesy na froncie wschodnim miały być dla Henryka z jednej strony jedynym atutem w rokowaniach z papieżem o koronację, a z drugiej miały zrehabilitować króla niemieckiego jako wodza od czasów nieszczęśliwego oblężenia miasta Douai. Przygotowywał się też Henryk do wyprawy starannie, gromadząc już w maju r. 1108 wojska bawarskie, szwabskie, turyngskie, tyrolskie i z Istrii, nie mówiąc już o posiłkach czeskich. Plan kampanii został też starannie opracowany. Główne siły niemieckie i czeskie uderzyć miały na Węgry i oblegać Preszburg nad Dunajem, a drugorzędne siły Świętopełka, pod dowództwem komesów Mutyny i Wacława, którym książę zlecił na czas swej nieobecności rządy krajem, miały zaatakować Polskę od zachodu, nie dopuszczając do połączenia jej z Kolomanem. Jednakowoż i ci ostatni nie próżnowali. Na odbytym gdzieś bezpośrednio przed walką zjeździe obu władców zawiązano przymierze zaczepno-odporne i rozdzielono między sprzymierzeńców role. Koloman z głównymi siłami miał bronić przed Henrykiem linii Wagu. Natomiast Bolesław miał uczynić przeciw Czechom dywersję na północy i przez wkroczenie do Czech starać się odciągnąć Świętopełka od głównego teatru walki. Plan taki, idący po linii dawnego zamierzenia Krzywoustego z 1105 roku, rokował ponownie, obok zwycięstwa na głównym teatrze walki, nadzieję osadzenia na tronie praskim dawnego wroga Bolesława, który tym razem, zawdzięczając władzę wyłącznie księciu polskiemu, wchodziłby w taki sposób do wielkiej koalicji polsko-węgierskiej przeciw Niemcom. Przystąpienie do niej księcia czeskiego przeobraziłoby ją we wrogi cesarstwu system państw, sięgający od Adriatyku aż prawie po Bałtyk.

W następnych latach stłumił bunt Almosa, który ogłosił się królem i z pomocą niemiecką próbował przejąć władzę w kraju w 1108/1109 roku. Wobec ciągłych pretensji Almosa w 1113 roku lub 1115 roku uwięził go i oślepił, wraz z jego synem Belą II "Ślepym", doprowadziło to do konfliktu z Bizancjum, wyzyskanego przez Wenecję, która zajęła część Dalmacji. W 1114 (1109?) roku doprowadził do koronacji syna Stefana na króla Chorwacji i uznania go za węgierskiego następcę tronu.

W 1112 roku drugą żoną Kolomana została Eufemia, która rok później urodziła syna Borysa. Koloman bardzo zdziwił się tym faktem i wypędził małżonkę z powodu wiarołomstwa. Na Węgrzech królowa Eufemia urodziła wreszcie syna ochrzczonego imieniem Borys, po czym małżonek przepędził ją z kraju pod zarzutem wiarołomstwa, znać ostatecznie przekonany o tym na podstawie rysów twarzy niemowlęcia. Trwała tam walka o zapewnienie sukcesji Stefanowi II, będącemu synem Kolomana z poprzedniego małżeństwa, z Ruzulą normandzką. Sędziwy król nie wahał się nawet, może za przykładem polskiego sprzymierzeńca, oślepić swojego brata, Almusa, oraz, na dodatek, jego syna, Belę, ściągniętych w tym celu podstępnie do kraju. W 1113 roku Koloman, będąc w wieku 47 lat, odesłał do Kijowa swoją młodą żonę wraz z synem, ponieważ uznał, że dziecko nie jest jego.

Zmarł 3 lutego 1116 roku i został pochowany w bazylice Panny Marii w Székesfehérvár (Białogrodzie Stołecznym).

Zakończył organizowanie administracji państwowej i kościelnej na terenie całego kraju, doprowadził do jego wewnętrznej integracji, wzmocnił władzę królewską, dążył do odzyskania porozdawanych przez poprzedników królewszczyzn i zwrotu mienia przez kościół. Doprowadził do powstania nowej kodyfikacji, złagodził drakońskie prawa Władysława I "Świętego". Jako jeden z pierwszych władców europejskich wyrzekł się prawa do inwestytury w 1106 roku. Wspierał dziejopisarstwo.

Na tronie węgierskim zastąpił go najstarszy syn Stefan II.


Żródła:

"ARPADOWIE NA WĘGRZECH - (X-XIV W.)"


"POCZET KRÓLÓW WĘGIER" - autor: Karczewski Przemysław


KÁLMÁN w "MedLands" tłumaczenie: Bogdan Pietrzyk


KOLOMAN UCZONY w "Władcy Węgier"