Albrecht Hohenzollern [niem. Albrecht von Brandenburg-Ansbach] (urodzony w Ansbach 17 maja 1490 roku, zmarł w Tapiewie 20 marca 1568 roku) herb

Syn Fryderyka V "Starszego" Hohenzollerna, margrabiego brandenburskiego na Ansbach i Zofii Jagiellonki, córki Kazimierza IV Jagiellończyka króla Polski, wielkiego księcia Litwy.

Ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego od 6 lipca 1511 roku do 9 kwietnia 1525 roku. I książę w Prusach od 10 kwietnia 1525 roku do 20 marca 1568 roku.

W Królewcu (Königsberg) 1 lipca 1526 roku poślubił Dorotę Oldenburg (urodzona w Gottorp 1 sierpnia 1504 roku, zmarła w Królewcu [Königsberg] 11 kwietnia 1547 roku), córkę Fryderyka I Oldenburg króla Danii i Norwegii i Anny Hohenzollern, córkę Johann "Cicero" Hohenzollern, księcia-elektora brandenburskiego. W Królewcu (Königsberg) 26 lutego 1550 roku poślubił Annę Marię Welf von Braunschweig-Calenberg-Göttingen (urodzona w Münden, Hanower 23 kwietnia 1532 roku, zmarła w Gurievsk (niem. Neuhausen) niedaleko Królewca [niem. Königsberg] z 20 na 21 marca 1568 roku), córkę Eryka I "Starszego" Welf księcia brunszwickiego na Calenbergu i Elżbiety Hohenzollern, córki Joachima I "Nestora" Hohenzollern, księcia-elektora brandenburskiego.

Wystąpił z niego razem ze znaczną liczbą innych rycerzy, co praktycznie zakończyło działalność zakonu w Prusach. 10 kwietnia 1525 roku złożył hołd lenny królowi Polski Zygmuntowi I "Staremu" w Krakowie (nazwany później hołdem pruskim) i od tego czasu, aż do śmierci w 1568 roku sprawował władzę książęcą w dawnym państwie zakonnym przemianowanym na Prusy Książęce.

Albrecht jako rycerz zakonny występował pod imieniem Albrecht von Brandenburg-Ansbach. Wybrany został na urząd wielkiego mistrza przy poparciu cesarza Maksymiliana I. W czasie pełnienia funkcji wielkiego mistrza zlikwidował urzędy wielkiego szpitalnika i wielkiego szafarza, które setki lat istniały w ramach zakonu.

Na terenie Prus Krzyżackich postępował proces laicyzacji wśród braci zakonnych, jak i wyższego duchowieństwa diecezjalnego. Zachowane były jednak zewnętrzne pozory religijności. W 1519 roku odbyła się wielka procesja wielkopostna, w której obok Albrechta uczestniczyli m.in.: jego brat Wilhelm, książę brunszwicki Erich oraz biskupi sambijski i pomezański. W roku tym Albrecht odbył też pielgrzymkę do Świętej Lipki do istniejącej wówczas tam kaplicy (druga kaplica w Świętej Lipce przed wybudowaniem obecnego kościoła powstała dzięki Stefanowi Sadorskiemu). Albrecht z Królewca dojechał do Sępopola (województwo warmińsko-mazurskie), a dalej szedł pieszo cztery mile pruskie tj. 30 km.

W latach 1519-1521 Albrecht prowadził ostatnią, zakończoną niekorzystnym dla zakonu rozejmem, wojnę zakonu krzyżackiego z Polską.

Dwór Albrechta wraz z konwentem liczył 400 osób i od początku przypominał raczej dwór monarchy niż rycerza zakonnego. Na zamku w Królewcu odbywały się turnieje rycerskie i inne zabawy, jak na dworach królewskich. Albrecht nawiązał kontakty z Lutrem, rozmawiał z nim w latach 1523 i 1524. W roku 1524 dotychczasowy katolicki biskup sambijski Georg von Polentz przeszedł oficjalnie na luteranizm i objął nowo utworzoną diecezję luterańską w Królewcu, nota bene - pierwszą oficjalnie uznaną przez Lutra strukturę tego Kościoła w Europie. W wyniku sekularyzacji państwa krzyżackiego w 1525 roku powstały Prusy Książęce. Sekularyzacji zakonu nie uznawali cesarze i książęta niemieccy, a Albrecht musiał szukać wsparcia w Krakowie.

W 1525 roku skończył się czteroletni rozejm po wojnie z Polską z lat 1519-1521. Albrecht wiedział, że w ewentualnej wojnie nie uzyska wsparcia z Rzeszy, co z góry przesądzało jej wynik. Nie pozostawało mu więc nic innego jak złożyć hołd lenny królowi Zygmuntowi. Postanowił to jednak zrobić już jako książę świecki.

Pertraktacje króla polskiego z udziałem senatorów Korony z księciem Albrechtem i przedstawicielami stanów pruskich prowadzono w marcu 1525 roku we Wrocławiu. Traktat pokojowy podpisany został 8 kwietnia 1525 roku w Krakowie przez króla, Albrechta, księcia Fryderyka legnickiego oraz margrabiego Jerzego von Hohenzollerna. W następnym dniu na oddzielnych dokumentach podpisanych także przez króla i Albrechta postanowienia traktatu ratyfikowała delegacja stanów pruskich z przedstawicielami zakonu z Prus Krzyżackich. W dniu 10 kwietnia 1525 roku na rynku krakowskim Albrecht złożył uroczysty hołd.

Książę Albrecht (używano teraz też spolszczonej formy jego imienia Albert), już jako władca świecki, w dniu 28 maja 1525 roku przyjął w Królewcu hołd od swoich poddanych, także od dotychczasowych braci zakonnych, którzy masowo zrzucali białe krzyżackie płaszcze, stając się tym samym zwykłymi świeckimi rycerzami, poddanymi księcia Albrechta. Zakon utrzymał się w Niemczech, co było jednym z czynników wrogiego nastawienia cesarstwa do księcia Albrechta. W tym samym roku stłumił powstanie chłopskie w Sambii.

Albrecht był przez cały okres swojego panowania lojalnym lennikiem Polski. Był m.in. doradcą króla Polski w sprawach bałtyckich. Książę Albrecht marzył o polskim tronie i jak się wydaje w tym celu utrzymywał szerokie kontakty z osobistościami politycznymi ówczesnej Rzeczypospolitej oraz był mecenasem polskich uczonych i artystów. W roku 1543 zalecił staroście z Ełku ochronę dzikich koni.

Książę Albrecht (Albert) w 1544 roku założył w Królewcu uniwersytet, nazwany od jego imienia (Albert) Uniwersytetem Albertyna, któremu przywilejem z 1560 roku król Zygmunt August nadał takie prawa jakie miała Akademia Krakowska.

Książę Albrecht był protektorem luteranizmu w I Rzeczypospolitej. Ufundował liczne stypendia dla młodzieży protestanckiej na uniwersytecie królewieckim, ale nie tylko: zapewnił też hojne stypendium (50 srebrnych marek) Janowi Kochanowskiemu, który był katolikiem. W 1551 roku, dzięki jego wsparciu Stanisław Murzynowski dokonał pierwszego przekładu Nowego Testamentu na język polski. Na książęcym dworze w Królewcu bawił jako dworzanin syn Mikołaja Reja, a Jan Kochanowski bywał tam w latach 1551, 1552 i 1555 - (przypuszczalnie wówczas Kochanowski napisał hymn "Czego chcesz od nas Panie za Twe hojne dary"). Dbał też o rozwój literatury religijnej w językach litewskim i - w już ograniczonej formie - pruskim (pastor Abel Will z Pobethen).

Albrecht zmarł 20 marca 1568 w Tapiawie (niem. Tapiau, ros. Gwardiejsk w obwodzie kaliningradzkim) na dżumę. Pochowany został w Królewcu. W zniszczonej w czasie II wojny światowej katedrze sambijskiej (od 1525 roku luterańska) zachowała się na ścianie wschodniej prezbiterium część pomnika grobowego księcia Albrechta z roku 1572. Wcześniej przy ścianie południowej prezbiterium pochowana została pierwsza żona Albrechta - Dorota Duńska (epitafium z roku 1549). W prezbiterium znajduje się również częściowo zniszczone (wykonane w alabastrze), późniejsze epitafium Bogusława Radziwiłła i jego żony Anny Marii.


Żródła:

Albrecht Hohenzollern w "Wikipedii"