Luther Welf von Braunschweig-Lüneburg (urodził się w 1275 roku, zmarł w Sztumie 18 kwietnia 1335 roku) herb

Syn Albrechta "Wielkiego" Welfa, książę Brunszwiku i Adelajdy de Monferrat, córki Bonifacego III de Montferrat, markiza de Montferrat.

Komtur w Golubiu od 22 stycznia 1308 roku do 23 czerwca 1312 roku, komtur w Dzierzgoniu i wielki szatny Zakonu Krzyżackiego od 17 lipca 1314 roku do 17 lutego 1331 roku, wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego od 17 lutego 1331 roku do 18 kwietnia 1335 roku.

Luther był jedną z największych osobowości państwa zakonnego w Prusach. Pochodził z niemieckiej cesarskiej dynastii Welfów, skoligacony z rodzinami panujących w Niemczech, Francji i Anglii. Ponieważ był jednym z młodszych synów księcia, już od kołyski był przeznaczony do stanu duchownego. Znakomicie wykształcony, umiejący pisać i czytać, znający łacinę młody człowiek postanowił wstąpić do Zakonu Niemieckiego. Po raz pierwszy wzmiankowany jest w Prusach w 1297 r. Kontynuował on w pewnym sensie tradycje rodzinne. Jego dziadek i ojciec wyprawiali się do Prus, aby wesprzeć Krzyżaków w walce z pogańskimi Prusami. Dwa bracia wybrali inne zakony rycerskie: Otto templariuszy, a Konrad zakon joannitów. Do zakonu krzyżackie­ wstąpił w 1300 roku. Jego kariera oznaczała żmudne pięcie się po kolejnych szczeblach w zakonnej hierarchii.

Karierę zaczął od służby na zamku w Dzierzgoniu. W 1308 roku objął komturię w Golubiu, rok później został wicekomturem konwentu stołecznego w Malborku. Następnie zostaje wicekomturem domowym w Dzierzgoniu. W 1313 roku komturem domowym Malborka. W 1314 został wielkim szatnym (czyli od­powiadał za odzież braci) i komturem Dzierzgonia. Urząd ten piastował prawie 20 lat. W trakcie urzędowania w Dzierzgoniu Luther dał się poznać jako sprawny administrator, organizujący kolonizację Wielkiej Puszczy. Sprawnie zorganizował kancelarię. Jednak zasłynął przede wszystkim ze swojej działalności literackiej. Aktywnie włączył się w tłumaczenie Ksiąg Machabejskich, z 1321 roku pochodzi wyjątkowy egzemplarz Biblii, tzw. grunwaldzkiej. Znajduje się ona dziś w Archiwum Kapituły Krakowskiej na Wawelu, gdzie została przekazana przez króla Władysława Jagiełłę po bitwie pod Grunwaldem. Na jednej z miniatur znajduje się tam portret Luthera. Już okresie sprawowania urzędu wielkiego mistrza zlecił wykonanie Apokalips Heinricha von Hesler (w bibliotekach w Stutgarcie i Toruniu), zawierających wykładnię ideologii Zakonu Krzyżackiego i ich misji w Prusach. Zlecił tłumaczenie na niemieckie kroniki Piotra z Dusburga, którego to zadania podjął się twórczo Mikołaj Jeroschin. Spod jego pióra wyszedł także zaginiony poemat "o św. Barbarze", której książę był wielkim czcicielem. Jemu to podwyższenie rytu liturgicznego świąt św. Anny i Barbary do "semiduplex".

W dniu 18 listopada 1330 roku został zamordowany w Malborku wielki Werner von Orseln. W tej wyjątkowej dla Zakonu sytuacji potrzebny był wielki mistrz, który uspokoi sytuację wewnątrz zgromadzenia i zapewni jego dalsze funkcjonowanie. Świetnie wykształcony, przekonany o szczególnej misji Zakonu, a jednocześni doświadczony w pełnieniu urzędu Luther był kandydatem idealnym i został bez sporów wybrany 17 lutego 1331 roku, w trakcie wojny polsko-krzyżackiej. Luther kontynuował politykę zajmowała ziem polskich - nakazał Dietrychowi von Altenburgowi najazd na Wielkopolskę i Kujawy doprowadził do podboju Kujaw. Wojska Zakonu dotarły aż pod Gniezno niszcząc i paląc polskie wsie i miasteczka.

Jeszcze tego samego roku, we wrześniu 1331 roku, następna wyprawa krzyżacka dotarła do Kalisza. W kolejnych wyprawach nie przeszkodziła im nawet bitwa pod Płowcami 27 września 1331 roku. Krzyżacy, wracając z wyprawy do Wielkopolski, przybyli do Radziejowa. Tu rozdzielili swe siły. Pierwsza część wojsk pod wodzą Ottona von Luterberga wyruszyła wcześniej na zdobycie Brześcia Kujawskiego. W jakiś czas po niej udała się w tym samym kierunku silna straż tylna pod wodzą wielkiego marszałka Zakonu Dietricha von Altenburga. Ta właśnie część sił krzyżackich została zaatakowana rankiem w gęstej mgle przez wojska polskie. Rozgorzała zacięta bitwa, w której Łokietek odniósł zwycięstwo. Wkrótce jednak ściągnęły zaalarmowane przez zbiegów siły główne Krzyżaków i na polach płowieckich bitwa rozgorzała na nowo. Ta druga faza bitwy została oceniona przez historyków jako nierozstrzygnięta. Pod wieczór wojska polskie w celu przegrupowania wycofały się z pola, aby nazajutrz przystąpić do decydującej bitwy. W międzyczasie jednak Krzyżacy ustąpili spod Płowiec i szybkim marszem, rezygnując ze zdobycia Brześcia Kujawskiego, udali się w kierunku Torunia. Bitwa pod Płowcami miała olbrzymie znaczenie moralne dla polskiego oręża. Zarówno jej przebieg jak i znaczne starty krzyżackie rozwiały mit o niepokonaności Zakonu. Po raz pierwszy Kraków, ówczesna stolica Polski, zobaczył w wyniku bitwy płowieckiej jeńców krzyżackich, wśród nich komtura Bałgi - Henricha Reussa von Plauen. Jednakże już w 1332 roku podczas kolejnej wojska krzyżackie zdobyły Kujawy.

Mimo tych militarnych działań Luther nie należał do ludzi zbyt wojowniczych. Reguluje w 1332 roku stosunki własnościowe w Wogenap. W maju 1332 roku armia zakonna zdobyła Brześć Kujawski i Inowrocław. Na Kujawach zorganizowano komturie.

Jednocześnie Luther trzymał się z dala od pól bitew­nych. Będąc chyba przekonanym o swoim braku kompetencji w sprawach wojskowych, cedował te zagadnienia na wielkiego marszałka zakonu. Pomimo że trwały działania wojenne sam Luther von Braunschweig stronił od uczestniczenia w nich. Zajmował się reformą życia religijnego zgromadzenia, pisał wiersze i książki o tematyce teologicznej. Nakazał przebudowę zamku w Malborku, aby przypominał bardziej rezydencję świeckiego władcy niż klasztor. Przyczynił się do rozbudowy kaplicy św. Anny i wzniesienia w jej podziemiach mauzoleum wielkich mistrzów.

Jeszcze jako młody rycerz pisywał wiersze i książki utrzymane w głęboko religijnym tonie. Jako Wielki Mistrz popierał podobne przedsięwzięcia czynione przez swoich współczesnych.

Luther z Brunszwiku należał do ludzi głęboko wierzących. Wprowadzał reformy religijne w Zakonie. Zalecał zwiększenie praktyk religijnych oraz lekturę pobożnych tekstów we wszystkich konwentach krzyżackich.

Wielki Mistrz Luther z Brunszwiku zmarł w drodze do Królewca podczas jednej z podróży inspekcyjnych. Stało się to 18 kwietnia 1335 roku około godziny 10:00, w okolicach Sztumu. Został pochowany w katedrze w Królewcu.

Jako wielki mistrz kontynuował dzieło reform wewnętrznych mistrza Wernera, widząc w tym fundament dalszego trwania zgromadzenia. Jednocześnie zaatakował Władysława "Łokietka" pokazując potęgę i niezależność Krzyżaków w polityce zewnętrznej. Wzorem Wernera rozbudowywał zamek w Malborku, aby uczynić z niego duchowe i administracyjne centrum Zakonu oraz stolicę jego państwa w Prusach. To Luther zlecił rozbudowę skrzydła północnego Zamku Wysokiego w Malborku i opracował program ideologiczny jego wyposażenia. Na wzór kaplicy Sainte-Chapelle miało to być duchowe centrum Zakonu Krzyżackiego, miejsce podkreślające szczególną rolę zgromadzenia w Bożej misji zbawienia świata. W części dolnej, w kościele św. Anny miało znaleźć się mauzoleum, gdzie chowani mieli być wszyscy kolejni wielcy mistrzowie. Rozpoczął także budowę katedry w Królewcu, z podobnym, choć w dużo mniejszym zakresie, programem. W tej świątyni znalazł miejsce swojego ostatniego spoczynku (zmarł zresztą niedaleko Sztumu, będąc w drodze do Królewca). Tam też, do 1945 r., znajdował się jego efektowny nagrobek. Jego dzieło kontynuowali wielcy mistrzowie Dietrich, hrabia Altenburga i Ludolf König.

Luther, książę brunszwicki jest postacią wybitną, najlepiej urodzonym średniowiecznym wielkim mistrzem, który położył wielkie zasługi dla religijnej i intelektualnej formacji braci Zakonu Krzyżackiego. Wielki są jego zasługi w procesie budowania znaczenia Malborka, jako średniowiecznego centrum Zakonu i administracyjnego ośrodka władzy w Prusach.


Żródła:

Luther Welf von Braunschweig-Lüneburg w "Wikipedii"


Luther z Brunszwiku


Komturia Elbląska w "Elbląg moje miasto"


OSOBOWOŚCI w "Zakon Krzyżacki"