Rurykowicze - dynastia pochodzenia normańskiego rządząca Rusią od końca IX wieku do 1598 roku. Za założyciela dynastii uchodzi legendarny Ruryk, wódz Waregów, który miał przybyć w 862 roku na Ruś, zdobyć Wielki Nowogród, Białe Jezioro, Izborsk i założyć tam własne pań­stwo. Jego wodzowie mieli opanować szlak łączący Nowogród z Kijowem i następnie Dnieprem spłynąć na Morze Czarne, czym zapoczątkowali funkcjono­wanie szlaku "od Waregów do Greków". Legenda o Ruryku pojawiła się w XII wieku w Powieści dorocznej, najstarszej zachowanej kronice ruskiej. Zgodnie z nią w 354 roku Ruryk zmarł w 879 roku, powierzając opiekę nad synem Igorem krewnemu, księciu Olegowi (zmarł w 912 roku). W 882 roku Oleg opanował Smoleńsk, Lubecz i Kijów. Za jego panowania Kijów - ośrodek plemienia Po­lan - stał się centrum powstającego państwa, Rusi Kijowskiej. Zjednoczenie objęło początkowo ziemie bliskie szlakowi łączącemu Kijów z Nowogrodem, a następnie całą Słowiańszczyznę wschodnią. Za historycznego protoplastę Rurykowiczów uważa się Igora (zmarł w 945 roku), władcę Rusi Kijowskiej, której jedność utrzymali jego syn Światosław (zmarł w 980 roku) i wielki książę Wło­dzimierz "Wielki" (zmarł w 1015 roku). Włodzimierza miał 15 dzieci, a w tym Izasława (wywodziła się od niego boczna linia książąt połockich, panujących do począt­ku XIII wieku) i Jarosława "Mądrego" (panował w latach 1016-1054, który był ostatnim władcą całej Rusi Kijowskiej). Po jego śmier­ci państwo weszło w okres rozbicia dzielnicowego, trwający do XV wieku, kiedy na Rusi podzielonej między Litwę, Polskę i Moskwę zasadniczo zlikwidowano księstwa dzielnicowe.

Liczne potomstwo Jarosława "Mądrego" zapoczątkowało szereg linii książęcych na Rusi. System tzw. udziałów (dzielnic) sprawił, że panowały one nad coraz bardziej rozdrobnionymi księstwami. W XIV-XV wieku na skutek polityki centralizacyjnej wielkich książąt litewskich na Rusi zachodniej i książąt moskiewskich na Rusi północno-wschodniej książęta ci w większości zeszli do roli wielkich właścicieli ziemskich, zwykle zachowując honorowy tytuł książęcy (rus. kniaź). Do­kładne odtworzenie genealogii rodzin kniaziowskich, z powodu bałamutnych informacji źródłowych, nie zawsze jest możliwe.

W XII-XIII wieku czołową rolę odgrywali książęta z linii halicko-wołyńskiej Rurykowiczów, zapoczątkowanej przez Włodzimierza (zmarł w 1052 roku), syna Jarosława "Mąd­rego". W połowie XII wieku za panowania ostatniego z tej linii Jarosława "Ośmiomysła" (zmarł w 1187 roku) księstwo to zy­skało duże znaczenie, prowadząc aktywną politykę wobec Polski, Węgier i Bizancjum oraz skutecznie walcząc z Połowcami. Po śmierci Jarosława opanował je w całości książę nowogrodzki Roman Mścisławowicz (zmarł w 1205 roku), który doprowadził państwo do rozkwitu. Interweniował on w Polsce po śmierci Kazimierza "Sprawiedliwego", uczestniczył po stronie Le­szka "Białego" w zwycięskiej bitwie nad Mozgawą w 1195 roku przeciw Mieszkowi III. W 1197 roku zajął Kijów. Papież Innocenty III proponował mu koronę królew­ską za przejście na katolicyzm, co jednak odrzucił. Zginął pod Zawichostem w 1205 roku w bitwie z wojskami Leszka "Białego". Synowie Romana, Daniel (zmarł w 1264 roku) i Wasylko, mimo zmiennych kolei walk z Polakami, Węgrami, Litwą i Mongołami, zdołali utrzymać pozycję księstwa w tej części Europy, cho­ciaż przejściowo król węgierski Andrzej II osadził tam syna Kolomana jako króla Halicza i Włodzimierza (panował w latach 1214-1219). Stąd pochodzi tytuł łaciński rex Galiciae Lodomeriaeque - król Galicji i Lodomerii. W 1252 roku Daniel przyjął od papieża Innocentego IV koronę kró­lewską i koronował się jako jedyny w dziejach Rusi w Drohiczynie. Dynastia Romana wygasła w 1325 roku, a władzę objął tam Bolesław, syn Trojdena z linii Pia­stów mazowieckich, jako Jerzy II (panował w latach 1325-1340).

Linia czernihowska Rurykowiczów pochodziła od sy­na Jarosława "Mądrego", Światosława (zmarł w 1076 roku) i jego syna Olega (zmarł w 1115 roku). Książęta czernihowscy bez skutku usiłowali opanować Kijów. Stale borykali się z najazdami koczowników. Z książąt tych pochodził Igor Światosławowicz (zmarł w 1202 roku), bohater eposu: "Słowo o wyprawie Igora", opisującego jego walki z Połowcami w 1185 roku, oraz Michał Wsiewołodowicz (zmarł w 1246 roku), zamordowany w Ordzie za odmowę oddania czci po­sągowi Czyngis-chana, za co kanonizowano go na świętego Kościoła prawosławnego.

Główną linię Rurykowiczów zapoczątkował książę ki­jowski Wsiewołod (zmarł w 1093 roku), syn Jarosława Mądrego. Jego syn Włodzimierz Monomach (zmarł w 1125 roku) zapewnił swoim potomkom księstwo suzdalskie, obejmujące Ruś północno-wschodnią. Od nowego centrum ­Włodzimierza nad Klaźmą - zwano je księstwem włodzimiersko-suzdalskim. Wnuk Monomacha, Jerzy "Długoręki" (Dołgoruki, zmarł w 1157 roku), walczył ze zmiennym szczęściem o Kijów i doprowadził do zniszczenia starej stolicy. W 1147 roku założył Moskwę. Syn Dołgo­rukiego, Wsiewołod "Wielkie Gniazdo" (zmarł w 1212 roku), ojciec ośmiu synów i czterech córek (czemu zawdzięczał przydomek), jest protoplastą większości rodzin kniaziów-bojarów moskiewskich oraz linii głównej wielkich książąt włodzimiersko-suzdalskich, a następ­nie moskiewskich i carów rosyjskich. W początkach XIII wieku był naj potężniejszym księciem Rusi, podporządkował sobie Riazań, a jego zwierzchność uzna­wali książęta Czernihowa, Riazania i Halicza. Od­tąd zaczęła się rysować przewaga na Rusi ośrodka włodzimiersko-suzdalskiego. Kres jego świetności po­łożył najazd mongolski. Najpierw kilkunastu Ruryko­wiczów zginęło nad Kalką w 1223 roku, a następnie wie­lu poległo w walkach z najazdem Batu (panował w latach 1237-1240). Potomkowie Wsiewołoda III utrzymali księstwo wło­dzimiersko-suzdalskie, które zaczęło ulegać rozdrob­nieniu dzielnicowemu. Jedność narzucił jeszcze Alek­sander "Newski" (panował w latach 1236-1263), bohater narodowy Rusi i święty Kościoła prawosławnego. Pokonał on Szwe­dów nad Newą w 1240 roku i Krzyżaków na Jeziorze Czudzkim w 1241 roku. Dla zneutralizowania skutków na­jazdu mongolskiego sprzymierzył się z chanem Złotej Ordy, Sartakiem. W początkach XIV wieku na czoło rozdrobnionej Rusi włodzimiersko-suzdalskiej zaczęły się wybijać dwa księstwa: Twer i Moskwa. Księstwem twerskim rządzili potomkowie Jarosława (zmarł w 1271 roku), brata Aleksandra "Newskiego". W 1328 roku jego wnuk Aleksander I (zmarł w 1339 roku) przegrał współzawodnictwo o prymat z księciem moskiewskim Iwanem "Kalitą". Odtąd książęta twerscy poszukiwali oparcia w Wielkim Księstwie Litewskim. Córka Aleksandra, Juliana, była żoną Olgierda i matką Władysława Jagiełły. Ostatecznie Twer uległ przewadze moskiewskiej. Ostatni książę twerski Michał III (panował w latach 1461-1486) musiał uciekać na Litwę, gdzie zmarł w 1505 roku; jego księstwo przejął Iwan III.

Za twórcę potęgi Moskwy uznaje się Iwana I "Kalitę" (panował w latach 1304-1340), syna Daniela (zmarł w 1303 roku), wnuka Aleksandra "Newskiego". Uchodzi on za pierwszego jedno­czyciela Rusi. Umiejętnie posługując się poparciem chanów Złotej Ordy, w 1327 roku uzyskał przywilej na wielkie księstwo włodzimiersko-suzdalskie, co zapewniło mu hegemonię na Rusi podporządkowanej Tatarom. Odpowiedzialny za pobór danin dla Ordy, zgromadził ogromne bogactwa i uczynił z Moskwy centrum polityczne i kościelne (siedziba metropolii nominalnie kijowskiej). Odtąd aż do zrzucenia jarzma tatarskiego władcy Moskwy sprawowali zwierzchnic­two nad Rusią z ramienia Ordy. Następca Kality, syn Siemion "Dumny" (panował w latach 1340-1353), zmarł wraz z rodziną w czasie epidemii "czarnej śmierci". Kontynuatorem linii został jego brat Iwan II "Piękny" (panował w latach 1353-1359). Jego syn Dymitr "Doński" (panował w latach 1359-1389) usiłował wykorzystać kryzys Złotej Ordy i zrzucić jarzmo tatarskie. W 1380 roku zjednoczył siły większości książąt ruskich, także Gie­dyminowiczów, i rozbił nad Donem armię emira Ma­maja. Skutecznie też obronił Moskwę przed najazda­mi Olgierda. Uległ jednak chanowi Tochtamyszowi, który spalił Moskwę w 1382 roku i narzucił ponownie zwierzchnictwo tatarskie. Od czasu Dymitra "Dońskie­go" władcy Moskwy zaczęli dążyć do likwidacji samo­dzielności księstw dzielnicowych. Jego potomkowie: syn Wasyl I (panował w latach 1389-1425) i wnuk Wasyl II (panował w latach 1425-1462), toczyli ciągłe wojny z książętami twerskimi i młod­szymi braćmi reprezentującymi tendencje odśrodkowe. Dopiero syn Wasyla II, Iwan III (panował w latach 1462-1505), dokonał ostatecznego zjednoczenia. Na Rusi włodzimierskiej zlikwidował księstwa jarosławskie w 1463 roku i rostowskie w 1474 roku, po czym podbił Nowogród Wiel­ki w 1478 roku. W 1480 roku ostatecznie zerwał zależność od Tatarów, odmawiając daniny chanowi Achrnatowi. Po likwidacji księstwa twerskiego w 1486 roku oraz uzależ­nieniu Riazania i Wiatki stał się najwyższym władcą tej części Rusi, która pozostawała poza granicami Pol­ski i Litwy.

Iwan III wystąpił z programem zjednoczenia całej Rusi pod berłem władców Moskwy. Ideologią jego stała się obrona prawosławia, rzekomo gnębionego przez katolickich Litwinów. Po zawarciu małżeństwa z Zoe Paleolog z dynastii cesarzy bizantyńskich, przyjął herb z dwugłowym orłem cesarskim i sporadycznie zaczął używać tytułu cara, formalnie przyjętego w Ro­sji w 1533 roku. Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka pod­jął otwartą walkę z Litwą. W dwóch wojnach w latach 1492­-1494 i 1500-1503 opanował księstwa wierchowskie (nad górną Oką), ziemie czernihowsko-siewierskie, wschodnią Smoleńszczyznę i Toropiec, co stanowiło ok. 1/3 obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po­litykę Iwana kontynuowali syn Wasyl III (1505-1533) i wnuk Iwan IV "Groźny" (panował w latach 1533-1584). Litwie, wspo­maganej przez Polskę, udało się w XVI wieku zatrzymać ekspansję moskiewską, a próby zdobycia dostępu do Bałtyku nie powiodły się (wojna inflancka w latach 1558-1570 i walki z Batorym w latach 1579-1582). Sukcesem zakończyły się natomiast podboje chanatów tatarskich nad Woł­gą, co pozwoliło rozpocząć zdobywanie Syberii: W polityce wewnętrznej postępowała centralizacja państwa moskiewskiego. Po likwidacji księstw dzielni­cowych większość Rurykowiczów znalazła się w szeregach warstwy bojarskiej, która zaczęła się przekształcać w stan uprzywilejowany. Bojarzy mieli wyłączne prawo do zajmowania najwyższych stano­wisk w wojsku i administracji, które obsadzano we­dług starszeństwa genealogicznego (miestniczestwo). Paraliżowało to działania władców, którzy szukali oparcia w drobnym rycerstwie, obdarzanym ziemią w zamian za służbę dla monarchy (system pomiestny). Kryzys wybuchł za panowania Iwana IV, który objął tron jako dziecko. Na czasy jego małoletniości przy­padł szczytowy okres samowoli i walk między kote­riami bojarskimi. Po objęciu samodzielnych rządów w 1547 roku Iwan IV stopniowo ograniczał przywileje bo­jarskie, aż doprowadził do złamania ich potęgi przez odebranie majętności w centrum państwa (opricznina), choć zrównanie bojarów ze szlachtą nastąpiło w Rosji dopiero w XVIII wieku.

Koniec panowania Rurykowiczów był tragiczny. Iwan IV z niebywałym okrucieństwem rozprawiał się z prawdziwymi i domniemanymi przeciwnikami poli­tycznymi. Śmierć poniosło wielu najbliższych krew­nych cara, jego brat Jerzy w 1563 roku, brat stryjeczny Wło­dzimierz Staricki. Osobiście zamordował syna Iwana w 1582 roku, następcę tronu. Gdy zmarł w 1584 roku, tron ro­syjski objął jego syn Fiodor I (panował w latach 1584-1598), człowiek ociężały umysłowo, nie nadający się do kierowania państwem. Młodszy brat przyrodni cara Fiodora, Dy­mitr (panował w latach 1582-1591), został zabity w tajemniczych oko­licznościach. Dało to pretekst do późniejszego wystą­pienia dwóch pretendentów do tronu - Dymitrów Samozwańców. Natomiast władzę w państwie przeję­ły zwalczające się koterie bojarskie, na których czele stali dalecy krewni rodziny panującej, z pochodzenia również Rurykowicze.

Polityka dynastyczna Rurykowiczów w liczących ponad 700 lat dziejach dynastii, wbrew utartym są­dom, nie odbiegała od ówczesnych obyczajów euro­pejskich. Wraz z ukształtowaniem się Rusi Kijowskiej Rurykowicze wiązali się małżeństwami z dynastiami krajów ościennych, a nawet zawierali bardzo dalekie mariaże. Już Włodzimierz "Wielki" ożenił się z Greczynką, prawdopodobnie księżniczką bizantyńską. Podobnie uczynił Wsiewołod I, żonaty z córką cesarza Kon­stantyna, Anną w 1067 roku. Ich córka Eupraksja wyszła za cesarza Henryka IV w 1089 roku. Liczne były małżeństwa Rurykowiczów z Piastami. Z księżniczkami ruskimi żenili się m.in. Kazimierz "Odnowiciel", Bolesław "Krzy­wousty". Na Ruś przybywały księżniczki z Polski, Czech, Węgier, państw skandynawskich, Niemiec i Bi­zancjum. Najbardziej znane były małżeństwa córek Jarosława "Mądrego": Anny z królem francuskim Hen­rykiem I, Elżbiety z Haraldem, królem Norwegii i Anastazji z Andrzejem I, królem Węgier. Wraz z po­głębiającym się rozbiciem dzielnicowym wzrastało znaczenie małżeństw wewnątrz dynastii, co pozwalało umacniać sojusze polityczne i związki na terenie samej Rusi. W XIII wieku zaczęto wiązać się z córkami chanów połowieckich, a w XIV wieku pojawiły się mał­żeństwa z przedstawicielami dynastii Giedymina. W kontaktach z Zachodem przeszkadzać zaczęła po­głębiająca się przepaść wyznaniowa między światem łacińskim a prawosławnym. Klasycznym przykładem jest małżeństwo Aleksandra Jagiellończyka z Heleną, córką Iwana III, który pod klątwą zabronił jej zmiany obrządku. Ograniczenie się małżeństw dynastycz­nych do wyznawców prawosławia spowodowało za­mykanie się dynastii w kręgu ruskim. Ostatni trzej Rurykowicze na tronie rosyjskim żenili się wyłącznie z własnymi poddankami.

Na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego i Polski oraz Rosji tytułu książęce używali potomkowie Ruryka:

1) książąt połockich;

2) książąt przemyskich;

3) książąt turowo-pińskich;

4) książąt czernihowskich;

4.a) książąt kozielskich;

4.b) książąt zwienigorodzkich;

4.c) książąt nowosielskich;

4.d) książąt tursko-mezelskich;

5) książąt riazańskich;

6) książąt galicejskich;

7) książąt smoleńskich;

8) książąt jarosławskich;

9) książąt rostowskich;

10) książąt biełoozierskich;

11) książąt suzdalskich;

12) książąt moskiewskich;

13) książąt twerskich;

14) książąt starodubowskich.

W księstwie moskiewskim, a następnie w Rosji większość rodzin kniaziowskich weszła w skład elity używającej tytułu bojarów, da­jącego prawo do sprawowania najwyższych godności państwowych, ale nie dziedziczenia po panującej ga­łęzi dynastii. Dla wyróżnienia się z masy kniaziów dzielnicowych władcy największych dzielnic zaczęli używać tytułów wielkich książąt. W wyniku wojen wewnętrznych i najazdów koczowników w począt­kach XIII wieku zniszczony Kijów przestał pełnić rolę centrum Rusi. Jego funkcje przejęły na zachodzie księ­stwo halicko-wołyńskie, na północy Nowogród Wiel­ki, na północnym wschodzie Suzdal i Włodzimierz nad Klaźmą (księstwo włodzimiersko-suzdalskie), a potem ich sukcesorka - Moskwa.

Potomkowie szczepu Ruryka:

Babiczew herbu własnego, gałąź książąt Puciatów, wymarli w Polsce w XVII stuleciu, lecz jedna ich linia istnieje dotychczas w cesarstwie rosyjskim i ma zatwierdzony tytuł książęcy.

Bachrynowscy (Bahrynowscy, Bakrynowscy) herbu Leliwa, gałąź książąt Druckich, istnieją dotychczas, tytuł ksią­żęcy zarzucili w XVII stuleciu.

Bielewski, gałaź książąt czerniechowskich, w końcu XV stulecia wyemigrowali do państw moskiewskich.

Biełosielski-Biełozierski - rosyjski ród książęcy.

Bołchowski - ród książęcy, pochodzacy od książąt Dołgorukich.

Boratyński, gałąź książąt czerniechowkich, zarzucili tytuł książęcy w początkach XVII stulecia, niektórzy z nich brali herb Korczak, i ci podobno dotychczas istnieją w Litwie, lecz tytułu książecego nie nosza.

Borowski herbu Gozdawa, gałąź wielkich książąt moskiewskich, zarzucili tytuł książęcy w drugiej po­łowie XVII stulecia, istnieją dotychczas.

Briański.

Buchowiecki, mieszkali na Litwie w XVI stuleciu.

Bułycha, mieszklai na Ukrainie jeszcze w końcu XVII stulecia.

Chotetowski.

Czetwertyński herbu własnego, pochodzącym prawdopodobnie od książąt turowsko-pińskich z dynastii Rurykowiczów.

Dorohobucki, książęta udziałowi gałęzi wielkich książąt twerskich, przeszli w końcu XV stulecia pod panowanie wielkich książat moskiewskich.

Drucki herbu Druck, gałąź książąt halickich lub galickich, rozdzieleni na kilka linij biorących nazwy od swych udziałów Horski, Lubecki itd., linia tytu­łująca się Druckiemi bez dodatku istnieje dotychczas w Rosji i w niej zatwierdzona w dostojności książęcej.

Duda, niewiadomo jakiej gałęzi i herbu, żyli na Wołyniu w XVI stuleciu.

Gagarin, rozgałęziona książęca rodziny, pochodząca od książąt golibesowskich, spokrewnionych z książętami starodubskich i dalej od Rurykowiczów.

Gorczakow, rodzina pochodząca od Rurykowiczów, gałąź książąt czernihowskich.

Hłazynowie.

Holiczyński, żyli na Wołyniu w XVI stuleciu, być może, iż ta sama rodzina, co Haliczański.

Hołowczyński herbu Łabędź, gałąź książąt starodubowskich, linii książąt Rapałowskich, wymarli w XVII stulecia.

Hotetowski - gałąź książąt Werkowskich.

Jarosławicze, gałąź książąt smoleńskich, wymarli w XVI stuleciu.

Jelec, gałęź książąt Przemyskich, wymarła w 1958 roku.

Jełowicki herbu własnego i przydomku Boźeniec, mają pochodzić od książąt gałęzi perejasławskiej, prawdopodobniej przecież są linią wymarłej książęcej rodziny Krapatka, istnieją datychczas, tytuł książęcy już w XVI stuleciu zarzucili.

Kapusta herbu Odrowąż, żyli na Wołyniu i Ukrai­nie, tytuł książęcy zarzucili w XVII stuleciu.

Karaczewski.

Kobryński herbu i gałęzi wielkich książąt ki­jowskich starszej linii, wymarli w XVI stuleciu.

Koltzow-Massalski - rosyjska rodzina książęca, pochodząca od książąt Massalski

Konińskie, rosyjska rodzina książęca, gałąź książąt Torusskich.

Kozielski, gałąź książąt czerniechowskich przeszli pod panowanie Rosji w końcu XVI stulecia, pochodzą od nich książęta Ogińscy i Puzynowie.

Kozieka.

Kozika herbu Zkrzyżłuk, wywodzą się od wielkich książąt kijowskich, bardzo jednak prawdopodobnie są rodziną tatarską, zarzucili tytuł książęcy w XVII stuleciu, istnieją dotychczas.

Kozłowski.

Krapotka vel Kropotka herbu Jełowicki, żyli na Wołyniu, wymarli w końcu XVII stulecia.

Kurbski herbu Lew II, gałąź wielkich książąt smoleńskich osiedlili się w Polsce w drugiej połowie XVI stulecia, a w następmim wyemigrowali do Moskwy.

Kurcewicz herbu Kurcz, mieszkali na Ukrainie i Wołyniu wywodzili się z szczepu Ruryka, być może byli rodziną tatarską, linia książęcej rodziny Kurczów, zarzucili tytuł książęcy w XVII stuleciu, lecz brała go stale ich gałąź tytułująca się Korjatowiczami - Kurcewiczami.

Łukomski herbu własnego, Józef Wolff widział w nich potomków książąt połockich z dynastii Rurykowiczów, zastrzegając jednocześnie, że ich litewskie pochodzenie nie jest nieprawdopodobne. P>

Massalski herbu własnego, ród książęcy pochodzenia ruskiego, którego jedna linia miała charakter magnacki, wywodzący się od książąt Karaczewskich, czernichowskiej gałęzi dynastii Rurykowiczów..

Meczeński, gałąź książąt smoleńskich, wyemigrowali do państw moskiewskich w końcu XV stulecia.

Meżecki, gałąź książąt czerniechowskich, w początkach XVI przyjęli poddaństwo wielkich książąt moskiewskich.

Miezecki.

Mikuliński, gałąź książąt twerskich, wyemigrowali do Moskwy w 1486 roku.

Mirscy, polski ród szlachecki pieczętujący się herbem Białynia, którego jedna z linii uzyskała tytuł książęcy i którego pochodzenie nie zostało dotychczas gruntownie zbadane.

Możajski, gałąź wielkich książąt moskiewskich, przyjęli poddaństwo moskiewskie w 1500 roku.

Nehledyński herbu książąt Massalskich i linia tych książąt, wymarli w XVII stuleciu.

Moszkowski, książęcy ród pochodzący od książąt połockich, linia książąt Witebskich, wymarł w I połowie XVI wieku.

Nieświcki herbu Korybut, ród kniaziowski (książęcy) pochodzenia ruskiego, który wziął swoje nazwisko od Nieświcza vel Neswicza - miejscowości położonej w dawnym Powiecie Łuckim na Wołyniu, będący odnogą najprawdopodobniej pińsko-turowskiej gałęzi dynastii Rurykowiczów.

Nieświezki, niewiadomego herbu i gałęzi, wymarli w XV stuleciu.

Nowosielski, gałąź książąt siewierskich, przeszli w XV stuleciu pod panowanie wielkich książą moskiewskich.

Oboleński, gałąź książąt czerniechowskich, w XV stuleciu poddali się wielkich ksiażetom moskiewskim, jeden z nich powrócił do Litwy za czasów króla Zygmunta Augusta, lecz jego potomstwo wkrótce wymarlo.

Odojewski herbu własnego, książęta udziałowi gałęzi siewierskiej, poddali się wielkich książąt moskiewskim w 1490 roku, istnieją dotychczas i otrzymali przyznanie dostojności książęcej w państwie rosyjskim.

Odnowski, linia książąt Druckich, żyli w Litwie w XV stuleciu.

Odyniec i Odynce­wicz herbu Druck, linia książąt Druckich, zarzucili w XVI stuleciu tytuł książęcy. Józef Wolff nie wierzył w zagraniczne pochodzenie tego rodu i widział w nim potomków książąt połockich z dynastii Rurykowiczów. Wydaje się, że równie dobrze mogli pochodzić od książąt litewskich Giedyminowiczów.

Ogiński herbem Brama "Oginiec", magnacki ród książęcy pochodzenia ruskiego, pieczętujący się, a wywodzący się od książąt na Kozielsku, będących odnogą według jednych smoleńskiej zaś według innych - czernihowskiej gałęzi dynastii Rurykowiczów.

Olegowicze, ród pochodzących od Rurykowiczów.

Osowicki.

Ostrogski, dwóch herbów: wielkich książąt kijowskich i własnego, gałąź książąt Druckich, - ród kniaziowski (książęcy), pochodzący od dynastii Rurykowiczów i ich linii panującej nad księstwem pińsko-turowskim.

Pieremyszlski.

Podhorski herbu własnego, rodzina kniaziów ruskich.

Połoz niewiadomego herbu i gałęzi, żyli w XVI stuleciu na Rusi Białej.

Porycki, polski ród książęcy, pieczętujący się herbem Korybut, będący gałęzią kniaziów Nieświckich pochodzący z dynastii Rurykowiczów, wymarli w XVII wieku.

Proński dwóch herbów: wielkich książąt kijowskich i własnego, gałąź wielkich książąt riazańskich, wymarli w 1595 roku na Aleksandrze kasztelanie trockim.

Przemyślski właściwie Peremyslskl udziaławi siewierscy ksiązęta, poddali się wielkim książętom moskiewskim w drugiej połowie XV stulecia.

Pstruch lub Pstrncki niewiadomego herbu i gałęzi, żyli na Białej Rusi, należał do nich majątek Czereja, wymarli w początkach XVI stulecia.

Putywlski lub Putywelski nie wiadomego herbu i gałęzi, żyli na Białej Rusi w XVI stuleciu.

Puzynowie, magnacki ród książęcy pochodzenia ruskiego, pieczętujący się herbem własnym Brama "Oginiec", a wywodzący się od książąt na Kozielsku, będących odnogą według jednych smoleńskiej zaś według innych - czernihowskiej gałęzi dynastii Rurykowiczów.

Rafałowski właściwie Rapałowski, gałąź książąt starodubowskich, jedna ich linii wzięła nazwisko Ho­łowczyński, wymarli w XVI stuleciu.

Rochowicki niewiadomej gałęzi i herbu, żyli na Wołyniu w XVI stuleciu.

Rogwołodowicze, Rahwałodowicze albo Iziasławicze, nazwa połockiej linii Rurykowiczów, wywodzącej się od Iziasława, syna Włodzimierza "Wielkiego".

Rohatyński niewiadomej gałęzi i herbu, wzięli nazwisko i tytuł od swego udziału miasta Rohatyna na Rusi Czerwonej, wymarli w XV stuleciu.

Rylski.

Schetinin, rosyjska rodzina książęca, pochodząca od księcia Ruryka, gałęź książąt jarosławskich.

Siemiatycz niewiadomej gałęzi i herbu w Litwie, żyli w XV stuleciu.

Sieński lub Seński, gałąź książąt smoleńskich, żyli na Białej Rusi w XVI stuleciu.

Siewierski lub Świerski, gałezi książąt siewierskich, żyli na Litwie w XV stuleciu.

Sokolski herbu i linii książąt Czetwertyńskich, zarzucili tytuł książęcy w XVII stuleciu.

Sołomerecki, herbu Rawicz, gałąź wielkich książąt smoleńskich, wymarli w 1641 roku na Janie Władysławie marszałku pińskim.

Starodubowski, udziałowi na Siewierszczyźnie książęta, przyjęli w 1500 roku poddaństwo wielkich ksiażat moskiewskich.

Stepański herbu wielkich książąt moskiewskich, linia książąt Turowskich, wymarli w końcu XV stulecia.

Szerbatow - ród pochodzący od książąt Czernihowskich.

Szujski (Szuyjski) herbu wielkich książąt moskiewskich, gałąź wielkich książąt suzdalskich, młodsza linia dynastyi panującej w Moskwie.

Turowski herbu wielkich książąt kijowskich, wymarli w XVI stuleciu, od których pochodzą: Czetwertyńscy, Mirscy i Sokolscy.

Twerski mający tytuł wielkich książęt, hołdowali Li­twie w XV stuleciu, pochodzili od nich książęta Do­rohobuzcy, także hołdownicy Litwy.

Wadbolski, rosyjska rodzina książęca należaca do rodu Ruryka, pochodzcą od książąt biełozierskich.

Wiaziemski, pochodzili z starszej linii wielkich książąt smoleńskich, poddali się wielkim książętom moskiewskim w drugiej połowie XVI stulecia, istnieją dotychczas w cesarstwie rosyjskim i są zatwierdzeni w dostojności ksiażecej.

Welecki lub Wielecki niewiadomego herbu i gałęzi, żyli na Wołyniu w XVI stuleciu.

Wideniecki lub Widyniecki niewiadomego herbu i gałęzi, żyli na Białej Rusi jeszcze w końcu XVI stulecia.

Wiereyski lub Wereyski, gałąź wielkich książąt moskiewskich, żyli w Litwie jeszcze w początkach XVI stulecia.

Wiśniowiecki, rodzina książęca wywodząca się zarówno od książąt litewskich (Giedyminowiczów) jak i moskiewskich (Rurykowiczów), wymarli w XVIII wieku.

Witebski, rosyjska rodzina książęca, gałąź książąt połockich.

Wołkoński, rosyjski ród książęcy pochodzący od książąt Dołgorukich, potomków książąt feudalnych, którzy żyli w południowej Rosji w XI - XII wieków.

Woroniecki, ród książęcy pochodzący od Rurykowiczów, pieczętujący się herbem Korybut, będący gałęzią kniaziów Nieświckich.

Worotyński herbu własnego, gałąź ksiażąt czer­niechowskich, przeszli pod panowanie wielkich książąt mo­skiewskich w 1500 roku, a wymarła w 1679 roku.

Zachomyslski niewiadomego herbu i gałęzi, hołdowali Litwie w XV stuleciu.

Zbaraski, magnacki ród książęcy pochodzący od Rurykowiczów, pieczętujący się herbem Korybut, będący gałęzią kniaziów Nieświckich, wymarli w XVII wieku.

Zasławski (wymarli w XVIII wieku), herbu Ostrogski i linii książąt Ostrogskich, pochodzący od dynastii Rurykowiczów i ich linii panującej nad księstwem pińsko-turowskim, wymarli w 1673 roku.

Zubrewicz, żyli na Wołyniu, z nich Mitko, stronnik Świdrygełły, poległ w bitwie pod Oszmianą w 1432 roku.

Zwenigorodski - rosyjska rodzina książęca, gałąź książąt Czernihowskich (w XV pokoleniu potomek księcia Ruryka).

Zwiachelski niewiadomego herbu i gałęzi, wyemigrowali do Moskwy w początkach XVI stulecia.

Żyliński, gałąź wielkich książąt smoleńskich, byli na Białej Rusi jeszcze w początkach XVII stulecia.

Żyżemski herbu własnego, gałąź wielkkich książąt smoleńskich, istnieją dotychczas na Litwie, lecz tytuł książęcy zarzucili w końcu XVII stulecia.


Żródła:

"Słownik dynastii Europy" - pod redakcją Józefa Dobosza i Macieja Serwańskiego


Polskie rody książęce w "Wikipedii"


Rody senatorskie